“No Carmen!” është një dekonstruktim i muzikës dhe një shikim se cilat do të ishin temat që do ta okuponin këtë Carmen dhe kush do të ishte Carmeni” (Foto: Borut Bučinel)
- Nga: Besartë Elshani
Produksioni slloven që vjen si rilexim bashkëkohor i figurës ikonike të Carmenit duke e zhvendosur atë nga kornizat tradicionale të operës drejt një universi teatror eksperimental, fizik dhe politik, ka sjellë në Teatrin Slloven për të Rinj qasje unike e regjia e shfaqjes i është besuar Zana Hoxhës. Muzikën e ka kompozuar Liburn Jupolli
“No Carmen!” ngjan si shfaqje unike, version teatral i operës së famshme të Georges Bizet. Me autore dramaturgen sllovene, Urška Brodar, por ku “e pazakonta” vjen te pjesa regjisoriale e skenat ilustrohen kryesisht me veprime të aktorëve, përgjegjësia e regjisë i është dhënë Zana Hoxhës. Të enjten mbrëma në Teatrin Slloven për të Rinj (Slovensko mladinsko gledališče) u dha premierë.
Shfaqja që trajton tema politike e sociale nëpërmjet personazhit ikonik të operës, Carmen, parashihet të shtrojë rrëfimin edhe në Prishtinë, por kushtet e kanë penalizuar.
Produksioni slloven vjen si rilexim bashkëkohor i figurës ikonike të Carmenit, duke e zhvendosur atë nga kornizat tradicionale të operës drejt një universit teatror eksperimental, fizik dhe politik. Muzika luan rol kyç në këtë shfaqje. Në skenë, pos dhjetë aktorëve, pjesë e kastit ka qenë edhe një pianist – Jozhe Šalej. Muzika është kompozuar nga Liburn Jupolli.
“Shfaqja është një rilexim bashkëkohor i operës ‘Camen’ dhe i romanit të Prosper Mérimée. Është një dekonstruktim i muzikës dhe një shikim se cilat do të ishin temat që do ta okuponin këtë Carmen dhe kush do të ishte Carmeni”, ka thënë regjisorja Zana Hoxha në një bisedë për KOHËN.
Skenë nga shfaqja “No Carmen!” e dhënë premierë në Teatrin Slloven për të Rinj (Foto: Borut Bučinel)
Në skenë kanë interpretuar aktorët: Lina Akif, Dasha Doberšek, Natasha Keser, Boris Kos, Klemen Kovaçiç, Anja Novak, Maruša Oblak, Ivan Peternelj, Blazh Shef dhe Stane Tomazin. Koreografia është realizuar nga Lada Petrovski Ternovšek dhe skenografia nga Dunja Zupančič.
Sipas regjisores, procesi krijues është mbështetur fuqishëm në bashkëkrijim me ansamblin artistik të teatrit.
“Për mua ka qenë e rëndësishme që të zhvillohet një proces i bashkëpunimit dhe kohë krijimit ose bashkëkrijimit me gjithë ekipin e artistëve, gjë që e kanë bërë, duke marrë parasysh eksperiencën time, njohuritë e mia, shkathtësitë e mia, por kam parë një organizim të jashtëzakonshëm të teatrit. Mënyra se si e kanë mbështetur këtë projekt me të gjithë përkrahjen e mundshme, shkathtësitë e aktorëve, por edhe të gjithë bashkëpunëtorëve tjerë të muzikës, koreografisë, skenografisë. Ka qenë një ndërmarrje shumë e madhe dhe një shfaqje në të cilën është investuar shumë. Konsideroj që kemi dalë me një premierë të suksesshme”, është shprehur Hoxha.
Një prej veçorive më të mëdha të shfaqjes, sipas përshkrimit, është forma e saj skenike, pasi pjesa më e madhe zhvillohet pa dialog.
“Vetëm njëzet për qind e ka tekst, domethënë tetëdhjetë për qind e shfaqjes është pa tekst, që është risi. Është shfaqje pa fjalë”, ka deklaruar regjisorja.
Kësisoj, ajo e ka cilësuar procesin si një prej më sfiduesve në karrierën e saj, duke vlerësuar nivelin profesional dhe angazhimin të ansamblit të teatrit slloven.
“Ka qenë një prej proceseve më sfiduese, sepse ansambli i këtij teatri dihet që është një prej ansambleve më profesionale. Por edhe të angazhuar në aspektin e trajtimit të temave të ndjeshme politike, qoftë në Slloveni por edhe në rajon po më gjerë. Mënyra sesi kam punuar unë dhe me këtë rast, kanë qenë dhjetë aktorë dhe një pianist. Ka kërkuar një kondicion, një dedikim dhe gjithashtu një pasion për projektin. Jam e lumtur që kanë marrë diçka nga unë në mënyrën se si unë kam punuar, por edhe unë kam marrë nga këta artistë”, ka thënë ajo.
“No Carmen!” e çmonton figurën e njohur të Carmenit si arketip femëror në operë. E bllokuar brenda një prej miteve më të njohura të kulturës perëndimore, Carmen në këtë shfaqje “shqyen” veten nga roli i shkruar për të. Për shfaqjen shkruhet se, midis operës, performancës, provave, fantazive, dhunës, dëshirës dhe spektaklit, shfaqja sfidon mënyrën sesi gratë vazhdojnë të reduktohen në mite, fantazi apo sakrifica.
No Carmen!” e çmonton figurën e njohur të Carmenit si arketip femëror në operë (Foto: Borut Bučinel)
Ky projekt shënon bashkëpunimin e parë të Zana Hoxhës me “Slovensko mladinsko gledališče”, ndërsa ajo ka theksuar se është regjisorja e parë shqiptare që punon në një institucion shtetëror teatror në Slloveni.
Hoxha ka bërë me dije se shfaqja trajton tema të forta sociale e politike.
“Kritikat në përgjithësi kanë qenë shumë pozitive me faktin që është diçka me shfaqje shumë speciale, e paparë në formën të cilën unë e kam sjellë. Zakonisht shfaqjet fillojnë në një mënyrë dhe zhvillohen dhe ti e kupton këtë histori, ndërsa ne gjatë tërë shfaqjes nuk arrijmë të kuptojmë me të vërtetë se kush është Cameni dhe çfarë është Cameni, sepse jemi duke e kërkuar atë në kontekste dhe në tema të ndryshme, siç janë për shembull, temat që ndërlidhen me mizogjininë, shovinizmin, femicidin, diskriminimin në punë, dhunën gjithashtu dhe manosferën”, ka shpjeguar ajo për KOHËN. Shfaqja demitizon duke ia veshur petkun e temave të sotme.
“Të gjitha këto janë të ndërlidhura dhe në fund të shfaqjes kemi një syzhe të tërë operës dhe të librit dhe e bëjmë të qartë se kemi qenë duke dekonstruktuar dhe duke rikrijuar sesi do të ishte një femër sot, kush do të ishte ai ose ai. A do të kishte gjini të caktuar, a do të kishte moshë të caktuar dhe si do të sillej nga konteksti i ditëve të sotme”, ka thënë ajo.
Regjisorja ka bërë të ditur se ekzistojnë planet që “No Carmen!” të prezantohet edhe në Kosovë, por realizimi i kësaj varet nga kushtet e Teatrit Kombëtar, i cili që nga korriku i 2022-s është zhvendosur në hapësirë të improvizuar në Amfiteatrin e Pallatit të Rinisë dhe Sporteve si rrjedhojë e mbylljes së objektit të TKK-së për renovime.
“Duke marrë parasysh skenën dhe kërkesat teknike që i ka shfaqja, është e pamundur që të bëhet në skenën aktuale të improvizuar. Ne biseduam që ta sjellim vitin tjetër me shpresën që planet për lëshimin e Teatrit Kombëtar, pra ndërtesës origjinale, të realizohen siç është thënë nga Ministria e Kulturës deri në fund të vitit. Shpresoj që do të kemi mundësi ta sjellim vitin e ardhshëm. Shfaqja do t’i ketë këto repriza pas premierës, pra në muajin maj, ndërsa do të vazhdojë pas muajit maj në vjeshtë”, ka thënë ajo.
Teatri Slloven për të Rinj u themelua në Lubjanë në vitin 1955 si teatri i parë profesional për fëmijë dhe të rinj në Slloveni. Gjatë gjithë historisë së tij, teatri ka bashkëpunuar me reformatorët e teatrit që formësuan teatrin slloven gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX.
Teatri i Qytetit të Gjilanit, premiera më 5 shkurt.
“Ndoshta nuk jam një romanciere e mirë, por jam një gënjeshtare e mirë”, pohon Aida (Semira Latifi), personazhi kryesor i Kabares 1999, një shfaqje e përshtatur dhe e sjellë në një kontekst të ri nga Zana Hoxha, bazuar në teatrin muzikor klasik të vitit 1966, i Kander dhe Ebb. Është një fjali që pasqyron ndjesinë e të mos qenit vërtet në kontroll mbi drejtimin që po merr jeta, por gjithsesi përpiqesh t’i japësh kuptim asaj, edhe nëse kjo nënkupton ta shtrembërosh pak të vërtetën për të bindur të tjerët, e ndoshta edhe veten. Pesha e këtyre gënjeshtrave ndihet fuqishëm në një qytet si Prishtina, të cilin personazhet e përshkruajnë si një vend ku “gjithçka mund të ndodhë”.
Megjithatë, mënyra se si thuhet kjo nuk tingëllon shpresëdhënëse ose emocionuese. Përkundrazi, tingëllon e përmbajtur, pothuajse pak e çuditshme, më shumë si një paralajmërim i thënë me një buzëqeshje të ngrirë dhe të pasigurt. Kjo ka kuptim duke pasur parasysh se ngjarjet zhvillohen, në vitin 1999, menjëherë pas luftës, një kohë që ende është e brishtë, e pazgjidhur dhe thellësisht e pranishme gjatë gjithë shfaqjes. Edhe pse përshtatja e Hoxhës ndjek historinë e teatrit muzikor origjinal – i cili vetë bazohet në dramën e John Van Druten “I Am a Camera”, dhe në romanet gjysmë-autobiografike të Christopher Isherwood – edhe pse i qëndron mjaft besnik versionit origjinal dhe ruan jehonën e koreografisë së njohur të Bob Fosse, shfaqja nuk ndihet aspak si diçka e huazuar.
Cabaret, i zhvilluar në Gjermaninë e viteve 1930, pasqyronte një shoqëri në prag lufte. Versioni i Hoxhës përshtatet po aq natyrshëm në kontekstin e pasluftës sikur i përket një realiteti ku e kaluara nuk ka përfunduar ende plotësisht. Zhvendosja e personazhit kryesor te Aida, në vend të figurës së Isherwood-it, gjithashtu ndryshon mënyrën se si përjetohet historia. Edhe pse bazohet në “Cabaret”, nuk ndihet si kopje. As Hoxha nuk e lehtëson hyrjen e publikut. Shfaqja fillon fuqishëm me këngën ikonike “Willkommen”, ku gjuha shqipe ndërthuret me gjuhët e tjera gjatë performancës. Kënga interpretohet nga Kushtrim Qerimi në rolin e MC-së, fytyra e tij e lyer në të bardhë. Trupat e trupës së vallëzimit, veçanërisht ato të grave, krijojnë ndjesinë se janë aty në shërbim për t’u vështruar, për t’u konsumuar, pothuajse deri në kufijtë e parehatisë.
Performanca të vendos në një pozitë të dyfishtë: ju jeni duke qeshur sepse këngët dhe vallëzimet janë komike, por nuk ndihesh plotësisht rehat me këtë. Kjo e shton edhe më shumë kureshtjen, duke të nxitur të kuptosh çfarë do të ndodhë më pas, apo drejt çfarë po shkon e gjithë kjo. Kabare 1999 tregon historinë e Aidës, një shkrimtare e re nga Shkupi, e cila mbërrin në Prishtinë dhe takon një burrë (Gëzim Bucolli) në stacionin e autobusëve i cili e ndihmon të gjejë një apartament dhe më vonë një punë në Klubin Europa (versioni i shfaqjes i Kit Kat Club).
Nga ai moment, ngjarjet fillojnë të shpalosen në një mënyrë që mund të lexohet si “fati i saj i keq”, përmes një akumulimi gradual të situateve të vogla që ngadalë fillojnë të formësojnë përvojën e saj, jo përmes një pikë kthese të vetme dramatike.
Paralelisht, zhvillohet historia e pronares së banesës, Afërdita (Aurita Gashi), një e ve që ngadalë e gjen veten në dashuri, por në një mënyrë paksa të çuditshme, pothuajse lozonjare dhe absurde, ku momentet e vogla të përditshme bëhen në diçka më të madhe seç duhet. Një ananas shndërrohet në propozim martese dhe po e njëjta ngjarje çon në dasme të organizuar brenda kabaresë, ku burri, Agimi (Ali Demi), ndërron jetë. Dudija (Safete Mustafa Baftiu) sjell një lloj tjetër përçarjeje në shtëpi, pasi vizitorët e saj të natës krijojnë një tension të vazhdueshëm.
E më pas shfaqet gruaja e moshuar e luajtur nga (Mejreme Berisha), e cila vazhdon të rikthehet herë pas here, gjithmonë në kërkim të djalit të saj, Fatbardhit, që u zhduk gjatë luftës. Prania e saj mund të duket e përsëritur, por jo në një mënyrë që rëndon; përkundrazi, është thelbësore. Sikur shfaqja nuk pranon ta lërë atë mungesë të tretet në sfond. Ndërsa skenat e tjera lëvizin, zhvendosen apo edhe anojnë në humor ose absurditet, ajo mbetet fikse, e paaftë të ecë përpara. Kërkimi i saj nuk zhvillohet, as nuk zgjidhet, dhe pikërisht kjo është çështja thelbësore. Ajo çrregullon ritmin e kabaresë dhe na rikujton se për disa, lufta nuk ka përfunduar, por vazhdon në një formë tjetër
Kabare 1999
Mënyra se si funksionojnë burrat në shfaqje është veçanërisht e dallueshme. Ata janë të pranishëm, por rrallëherë në qendër të vëmendjes. Ata lëvizin nëpër skena më shumë si ndërprerje, si pengesa ose si forca kalimtare që ndikojnë në situatat e grave pa qenë vërtet pjesë e bërthamës emocionale të rrëfimit. Burri në stacionin e autobusëve shfaqet shkurtimisht në historinë e Aidës, pastaj zhduket në sfond. Të tjerët shfaqen përmes takimeve të Dudijes ose brenda historisë së Afërditës, por nuk kanë të njëjtën thellësi apo vazhdimësi. Përkundrazi, duken më shumë si figura që vënë gjërat në lëvizje ose i ndërpresin ato, por që nuk qëndrojnë kurrë gjatë.
Në kontrast, janë gratë, ato te të cilat rikthehesh vazhdimisht. Historitë e tyre ndërthuren dhe rishfaqen në mënyra të ndryshme. Pikërisht aty qëndron pesha emocionale e shfaqjes. Nuk duket aspak e rastësishme. Kabare 1999 nuk ka të bëjë vetëm me realitetin e pasluftës në përgjithësi, por me mënyrën se si ndikon në jetën e këtyre grave.
Skenografia, e Bekim Korçës, është menduar në mënyrë që publiku të përfshihet drejtpërdrejt me skenën dhe të ndihet si pjesë e saj, si mysafirë në Klub Europa. Ne ishim ulur në tavolina të vogla të mbuluara me të kuqe dhe të vendosura rreth skenës sipas stilit të kabaresë, secila me nga një qiri dhe kuti shkrepëse.Në një moment, kur u fik energjia elektrike gjatë performancës, na kërkuan t’i ndiznim qirinjtë vetë. Ishte një detaj i thjeshtë por i fuqishëm, që pasqyronte diçka që çdo qytetar këtu e ka përjetuar, veçanërisht në periudhën e pasluftës. Më pëlqeu veçanërisht mënyra si ishte përfshirë një moment që ishte i njohur për shumë prej nesh.
Kur dritat u fikën, teatri u shndërrua në një hapësirë për të ndarë histori rreth luftës, secila nga një këndvështrim i ndryshëm. Në një moment, një nga aktorët, i ulur mes publikut, filloi të flasë se sa i frikësuar ishte për të thënë fjalët “Kosova Republikë”. Kjo tregoi se sa delikate dhe e vështirë ishte ajo kohë, kur edhe shprehja e një mendimi të thjeshtë ishte e pasigurt.
Shfaqja vazhdon të lëvizë nga një moment në tjetrin, duke lënë histori të ndryshme të ekzistojnë pranë njëra-tjetrës pa u përpjekur t’i detyrojë ato në një drejtim të vetëm. Disa skena mbesin me ty pa e shpjeguar plotësisht dhe e gjen veten duke menduar për to pasi kanë kaluar tashmë. Klubi Europa bëhet vendi ku gjithçka rikthehet, jo për të shpjeguar diçka, por për t’i mbajtur këto jetë për pak kohë.
Ndihet si një hapësirë ku gjërat ndodhin, qëndrojnë për pak kohë dhe pastaj rrëshqasin përsëri. Ajo që mbetet me ty është ndjenja e vazhdimësisë, se këto jetë vazhdojnë përtej skenës, edhe kur vetë shfaqja fillon t’i mbledhë ato në një moment të vetëm, të përbashkët. Kabare 1999 krijon një ndjesi mbylljeje, megjithëse jo duke përfunduar mjeshtërisht historitë e tij. Përkundrazi, lejon që këto histori të ndryshme të qetësohen ngadalë, ku e kaluara as nuk fshihet dhe as përpunohet plotësisht, por thjesht pranohet.
Ekipi realizues:
Adaptuese dhe regjisore: Zana Hoxha
Skenografia: Bekim Korça
Producentët: Teatri i Gjilanit dhe Artpolis.
Shkruan: Fatlinda Daku
Më 8 mars, rrugët e Prishtinës u mbushën me zëra proteste dhe solidaritet gjatë marshit tradicional “Marshojmë, s’festojmë!”, të organizuar nga Kolektivi “Marshojmë, s’festojmë!” nën moton “Për një jetë me dinjitet.”
Në Ditën Ndërkombëtare të Grave, gra, vajza, burra, aktiviste e aktivistë dolën në rrugë për të kërkuar barazi, siguri dhe drejtësi sociale. Ky marsh ishte një kujtesë se 8 Marsi nuk është ditë feste simbolike, por ditë proteste dhe rezistence kundër pabarazive që vazhdojnë të prekin jetën e grave.
Marshuam dhe Protestuam kundër dhunës me bazë gjinore, diskriminimit ekonomik, pabarazisë në tregun e punës, punës së papaguar të grave dhe përjashtimit të grave nga vendimmarrja.
Kërkuam një shoqëri ku trupat, puna dhe jeta e grave nuk kontrollohen, shfrytëzohen apo zhvlerësohen.
Në solidaritet feminist, ngritëm zërin edhe për gratë që përballen me shtypje dhe luftëra në vende të ndryshme të botës – nga Kosova në Palestinë, Sudan, Kongo, Ukrainë dhe më gjerë. Sepse liria dhe dinjiteti nuk mund të jenë të pjesshme: liria jonë mbetet e paplotë pa lirinë e të gjithëve.
Foto: Engjellushe Avdiu
Skenë nga shfaqja “Kabare 1999” nën regji të Zana Hoxhës, e dhënë premierë në Teatrin e Qytetit të Gjilanit, më 5 shkurt 2026 (Foto: Rilind Beqa)
Nga: Berat Bajrami
Regjisorja Zana Hoxha, e bazuar në veprën “Cabaret” të Joe Masteroffit, e zhvendos ngjarjen nga Berlini i viteve 1930 në Prishtinën e vitit 1999 – një qytet i sapodalë nga lufta, plot me adrenalinën e lirisë së re, i përhumbur në erën e djegur të shtëpive, mungesën e njerëzve e lulëzimin e tregtisë së “më të fortit”. “Kabare 1999” është një realizëm i Kosovës së pasluftës që ende është në kërkim të të mësuarit për të jetuar
“Willkommen, bienvenue, mirë se vini…”, është thirrja që hap botën e “Kabare 1999”, një thirrje që tingëllon si premtim për festë, por që, sa më shumë zgjat shfaqja, aq më shumë kthehet në një ironi të hidhur. Mbrëmjen e më 5 shkurtit 2026, në Teatrin e Qytetit të Gjilanit, kjo kabare u shfaq si një hapësirë e ndarë mes dy botëve: mes dëshirës për të jetuar dhe tregtisë me plagët, mes lirisë së sapofituar dhe frikës së një sistemi që gllabëron secilin që guxon të jetojë i lirë.
Regjisorja Zana Hoxha, e bazuar në veprën “Cabaret” të Joe Masteroff, e zhvendos ngjarjen nga Berlini i viteve 1930 në Prishtinën e vitit 1999 – një qytet i sapodalë nga lufta, plot me adrenalinën e lirisë së re, i përhumbur në erën e djegur të shtëpive, mungesën e njerëzve e lulëzimin e tregtisë së “më të fortit”.
“Klub Europa” është flluska e “lumturisë”, e jetës pa probleme, e lirisë “së plotë” në shndritjen e dritave dhe magjinë e muzikës së pafundme. Aty ku jeta është qejf e plot ngjyra.
Paslufta në kërkim të të mësuarit për të jetuar
Zgjedhjet regjisoriale të Zana Hoxhës na sjellin në jetë personazhe të zakonshme në pamje të parë, porse gjithsecili e përplotëson njëri-tjetrin, secili ka peshën, ngjarjen, luftën dhe mënyrën e vet të konceptimit të jetës. Secili është kompleks, në të njëjtën kohë. Një realizëm i Kosovës së pasluftës që ende është në kërkim të të mësuarit për të jetuar.
Zymtësinë e përditshmërisë së pasluftës personazhet e ndrydhin dhe jetojnë mes dashnisë, seksit e qejfeve në Prishtinën që përqafon individualitetin e atyre që guxojnë, edhe pse të goditur ashpër nga lufta për mbijetesë.
“Kabare 1999” e shemb murin e katërt, publiku nuk është vetëm dëshmitar i ngjarjeve, ai është pjesë e saj me të qeshura e vallëzime. Personazhet janë të shkrira me publikun, të ulur edhe në mesin e tyre bashkëjetojnë momentet. Momente që rrjedhin natyrshëm dhe skena që të bëjnë ta humbësh ndjenjën e kohës. Rrjedhja e shfaqjes është organike, e pasforcuar – nga loja e aktorëve, balerinëve, muzikantëve, e deri te kostumet dhe skenografia.
“Kabare 1999” na sjell Kosovën e pasluftës jo si heroizëm të ngrirë, por si jetë e gjallë, e çrregullt, por ende e padorëzuar plotësisht (Foto: Rilind Beqa)
Një moment që e avancon teatrin vendor
Profesori universitar dhe regjisori, Fadil Hysaj, thotë se ky është teatri i vërtetë dhe “Kabare 1999” e avancon teatrin kosovar.
“Shfaqjet e mira nuk kanë moment, ato rrjedhin skenë pas skene. Ndihesh edhe komod në kuptimin e mirë, kulturalisht, por në të njëjtën kohë sheh se aktorët janë prej fillimit tërë kohën në një pjesë të një koncepti, në këtë rast që ka pasur Zana, edhe secili artist i pranishëm aty, prej balerinëve, kompozitorit, aktorëve, secili është i lirë. Ka një rrjedhë të magjishme dhe ka hapësirë me thënë atë që ndien dhe me thënë në mënyrën më të mirë të mundshme. Shfaqja ka frymëmarrje. Kurrkush, asnjëri prej aktorëve, s’do me tregu tash: ‘Unë kallëzoj çka di me bo’. Por ata luajnë me një koncept. Ky është një moment që e avancon teatrin tonë”, është shprehur Hysaj pas premierës së shfaqjes. “Ky është teatri i vërtetë kur kori vallëzon, kori këndon, krijon personazh, shpreh mendim, por në të njëjtën kohë të gjitha bashkërisht bëhen pjesë të një koncepti, edhe atë koncept e përpin publiku, e pranon emocionalisht në fund kur kryhet shfaqja, e kthen tek artistët me duartrokitje dhe i bën që mos me harru një ngjarje të tillë”.
“Harrojnë shtëpitë e djegura. Personat e zhdukur…”
Në qendër të shfaqjes është Aida, e cila e sheh qytetin me sytë e dikujt që dëshiron të besojë, të jetojë lirinë, e të ëndërrojë. Ajo përpiqet të mbajë distancën estetike, por distanca prishet nga varfëria, nga nevoja për punë, nga tërheqja ndaj Sonit, nga përballja me Claudion, nga kërcënimi i MC-së e bashkëpunimi me Ernestin. Ajo shprehet: “Më pëlqen ky qytet. Është vulgar. I rrëmujshëm. I zhurmshëm. Dhe të gjithë sillen sikur me ardhjen e lirisë të gjitha problemet janë zhdukur”.
Në këtë fjali ka një admirim dhe një ankth njëkohësisht. Sepse menjëherë pas saj vjen kujtesa: “Por harrojnë. Harrojnë shtëpitë e djegura. Personat e zhdukur. Familjet e shkatërruara.”
Kjo është drama e vërtetë e shfaqjes. Jo lufta – por ajo që ndodh pas saj. Momenti kur njerëzit duan të jetojnë, të këndojnë, të duan, të fitojnë para, të ndërtojnë një normalitet, ndërsa një pjesë e tyre ende kërkon të vdekurit.
Në qendër të moralit të shfaqjes qëndron Shyretja, nëna që kërkon djalin e zhdukur, Fatbardhin. Ajo nuk është vetëm figurë tragjike; ajo është figurë ontologjike. “Kur ai u zhduk, emri i tij u bë ironi: fati nuk ishte më i bardhë, por i paqartë, i prerë në mes. I këputur nga lufta”.
Mirëpo Shyretja nuk e pranoi zhdukjen si fund, ajo vazhdonte të kërkonte informacione. Dhe kjo histori nis aty: te vendimi i saj për të mos e mbyllur kërkimin — “sepse disa histori ekzistojnë për të dëshmuar se fundi ende nuk është vendosur”.
Liria është të mos harrosh
Në këtë akt kërkimi që nuk përfundon, shfaqja e gjen një nga kuptimet më të thella të lirisë. Liria nuk është vetëm të jetosh. Liria është të mos harrosh. Është të mos pranosh mbyllje të rreme.
Por përballë kësaj qëndron një botë tjetër – ajo e kabaresë, e cila është më shumë se një lokal. Është një sistem. Një ritëm. Një mënyrë për të harruar. MC e përkufizon këtë filozofi me brutalitet kur këndon: “Parja botën rrotullon”. Dhe papritur, gjithçka bëhet mall – dashuria, trupi, ëndrra, shpresa. Shiten vajza ruse, japoneze, franceze, amerikane… dhe pastaj kosovare “të reja dhe të paprekura”.
“Njerëzit s’janë zhdukur vetëm nga plumbat. Janë zhdukur edhe nga pazaret. […] Me informata. Me shpresë të rreme. Dikush ka bërë tregti me fatin e të zhdukurve. Heshtje”. Këto fjalë të Sonit, të drejtuara ndaj Ernestit, janë akuzë e hapur. Ernesti (dhe MC) bëhen personifikimi i kapitalizmit primitiv të paqes – tregtarë të dhimbjes që blejnë dhe shesin heshtje, shpresë, kohë.
Në këtë botë, liria nuk është më një e dhënë. Ajo bëhet diçka që duhet negociuar çdo ditë. Kjo shfaqet qartë në përballjen mes Aidës dhe MC-së, kur ai i thotë me qetësi: “Këtu rehatinë e ke veç kur ta lejon dikush”.
Dhe më pas, si një ligj i heshtur i realitetit të ri: “Njeri? K’tu njeri bëhesh… veç kur t’lejojnë.”
Pikërisht këtu shfaqja ngre pikëpyetje: çfarë vlere ka liria nëse dinjiteti varet nga leja e dikujt tjetër? Dhe çfarë do të thotë të mbetesh njeri në një vend ku gjithçka mund të blihet?
Por “Kabare 1999” nuk është vetëm kaos. Brenda saj ka një dëshirë të fortë për të jetuar. Ajo shfaqet në mënyra të vogla, të papritura, ndonjëherë të brishta, por me humor e plot dashni. Në dashurinë e vonë mes Afërditës dhe Agimit, që duket pothuaj naive, por që është një akt i heshtur rezistence ndaj vetmisë. Në marrëdhënien e ndërlikuar të Dudijes me ushtarët e huaj, ku mbijetesa dhe mirënjohja përzihen në një zonë morale të paqartë. Në vetë Aidën, që vazhdon të shkruajë edhe kur e kupton se historia e saj nuk është më vetëm për të zhdukurin, por për ata që përfitojnë nga mungesa e tij. Këto nuk janë histori heroike. Janë përpjekje për të jetuar. Për të dashur. Për të mos u shuar.
Zymtësinë e përditshmërisë së pasluftës personazhet e ndrydhin dhe jetojnë mes dashnisë, seksit e qejfeve në Prishtinën që përqafon individualitetin e atyre që guxojnë, edhe pse të goditur ashpër nga lufta për mbijetesë (Foto: Rilind Beqa)
Jetë që nuk dorëzohet plotësisht
Për aktoren Semira Latifi, që e luan Aidën, formati i kabaresë ia ka lehtësuar procesin e krijimit të personazhit, teksa beson se shfaqja do të ketë jetëgjatësi.
“Mundem me thënë që kjo na ka ndihmuar shumë (formati kabare), na ka lehtësuar shumë për ta ndërtuar një personazh, e ka plotësuar personazhin shumë, si personazhin tim edhe të gjitha personazhet e tjera të cilat kanë skena së bashku, kanë storie së bashku. Është një formë e mirë e aktrimit ku secili aktor mundet me shfaqë talentin e vet në formën më të mirë të mundshme para publikut e që sonte ndodhi që publiku e priti tepër mirë, reagimet ishin tepër të mira edhe mendoj që është një projekt i cili ka me pas një jetë të gjatë edhe një publik shumë të fortë brenda vetes”, është shprehur ajo.
Kurse aktorja Aurita Agushi është shprehur se aventura e këtij produksioni veçse ka nisur.
“Jam e stërkënaqur (me reagimet e publikut) sepse aktori në skenë e ndjenë energjinë e publikut. Ia ndien edhe frymëmarrjen, ia ndien edhe energjinë. E di që aventura jonë veç sa ka nis edhe ka me qenë shumë e bukur me krejt ata bashkë që kanë me ardhë me pa këtë spektakël”, ka thënë Agushi, që luan në rolin e zonjës Afërdita.
Në fund, shfaqja nuk ofron një përgjigje. Ajo nuk e mbyll plagën. Nuk e shpëton askënd plotësisht. Por, ajo na lë me një ndjenjë të fortë: se jeta, edhe kur është e çrregullt, edhe kur është e ndotur, vazhdon të kërkojë lumturinë.
“Kabare 1999” na sjell Kosovën e pasluftës jo si heroizëm të ngrirë, por si jetë e gjallë, e çrregullt, por ende e padorëzuar plotësisht.
“Mirë se vini në kabare. Dhe mos harroni – drita fiket kur vendosim ne”.
Më 5 shkurt në Teatrin e Qytetit të Gjilanit, u dha premiera e shfaqjes “Kabare 1999”, me rreth 100 persona në audiencë. Një shfaqje muzikore që e zhvendos rrëfimin nga Berlini i viteve ’30 në Prishtinën e 1999-ës – një qytet i sapo dalë nga lufta dhe po mëson të jetojë përsëri mes shpresës, lodhjes dhe dëshirës për jetë.
Regjisorja Zana Hoxha krijon një hapësirë ku realiteti dhe performanca ndërthuren, ku jeta luhet si spektakël, ndërsa traumën dhe mungesën e njerëzve nuk mund ta fshehësh pas dritave dhe muzikës. Në qendër qëndron Aida (Semira Latifi), një shkrimtare që ëndërron dhe kërkon të dëshmojë, të kuptojë dhe të shkruajë për të zhdukurit, por e gjen veten e tërhequr në një sistem që gjithçka e mat me çmim.
Përmes saj dhe personazheve të tjerë – MC (Kushtrim Qerimi), Soni (Edon Shileku), Ernesti (Gëzim Bucolli), Afërdita (Aurita Agushi), Dudija (Safete Mustafa Baftiu), Claudio (Gani Rrahmani), Agimi (Ali Demi), Gruaja (Mejreme Berisha) dhe ushtari (Blend Arifi) – shfaqja reflekton mbi lirinë, subjektivitetin dhe moralin në një botë që sapo ka dalë nga konflikti.
“Kabare 1999” flet për mënyrën se si kujtesa, shpresa dhe dëshira për të jetuar mbeten akt rezistence në një shoqëri që përpiqet të rindërtojë jetën pas traumës.
Recent Comments