Category

Publikimet

Elira Lluka
In Publikimet

“No Carmen!” – zhveshja e ikonĂ«s prej miteve, fantazive e sakrificave

https://www.koha.net/kulture/no-carmen-zhveshja-e-ikones-prej-miteve-fantazive-e-sakrificave

“No Carmen!” Ă«shtĂ« njĂ« dekonstruktim i muzikĂ«s dhe njĂ« shikim se cilat do tĂ« ishin temat qĂ« do ta okuponin kĂ«tĂ« Carmen dhe kush do tĂ« ishte Carmeni” (Foto: Borut Bučinel)

Produksioni slloven që vjen si rilexim bashkëkohor i figurës ikonike të Carmenit duke e zhvendosur atë nga kornizat tradicionale të operës drejt një universi teatror eksperimental, fizik dhe politik, ka sjellë në Teatrin Slloven për të Rinj qasje unike e regjia e shfaqjes i është besuar Zana Hoxhës. Muzikën e ka kompozuar Liburn Jupolli

“No Carmen!” ngjan si shfaqje unike, version teatral i operĂ«s sĂ« famshme tĂ« Georges Bizet. Me autore dramaturgen sllovene, UrĆĄka Brodar, por ku “e pazakonta” vjen te pjesa regjisoriale e skenat ilustrohen kryesisht me veprime tĂ« aktorĂ«ve, pĂ«rgjegjĂ«sia e regjisĂ« i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« Zana HoxhĂ«s. TĂ« enjten mbrĂ«ma nĂ« Teatrin Slloven pĂ«r tĂ« Rinj (Slovensko mladinsko gledaliơče) u dha premierĂ«.

Shfaqja qĂ« trajton tema politike e sociale nĂ«pĂ«rmjet personazhit ikonik tĂ« operĂ«s, Carmen, parashihet tĂ« shtrojĂ« rrĂ«fimin edhe nĂ« PrishtinĂ«, por kushtet e kanĂ« penalizuar. 

Produksioni slloven vjen si rilexim bashkĂ«kohor i figurĂ«s ikonike tĂ« Carmenit, duke e zhvendosur atĂ« nga kornizat tradicionale tĂ« operĂ«s drejt njĂ« universit teatror eksperimental, fizik dhe politik. Muzika luan rol kyç nĂ« kĂ«tĂ« shfaqje. NĂ« skenĂ«, pos dhjetĂ« aktorĂ«ve, pjesĂ« e kastit ka qenĂ« edhe njĂ« pianist –  Jozhe Ć alej. Muzika Ă«shtĂ« kompozuar nga Liburn Jupolli. 

“Shfaqja Ă«shtĂ« njĂ« rilexim bashkĂ«kohor i operĂ«s ‘Camen’ dhe i romanit tĂ« Prosper MĂ©rimĂ©e. ËshtĂ« njĂ« dekonstruktim i muzikĂ«s dhe njĂ« shikim se cilat do tĂ« ishin temat qĂ« do ta okuponin kĂ«tĂ« Carmen dhe kush do tĂ« ishte Carmeni”, ka thĂ«nĂ« regjisorja Zana Hoxha nĂ« njĂ« bisedĂ« pĂ«r KOHËN.  

SkenĂ« nga shfaqja “No Carmen!” e dhĂ«nĂ« premierĂ« nĂ« Teatrin Slloven pĂ«r tĂ« Rinj (Foto: Borut Bučinel)

NĂ« skenĂ« kanĂ« interpretuar aktorĂ«t: Lina Akif, Dasha DoberĆĄek, Natasha Keser, Boris Kos, Klemen Kovaçiç, Anja Novak, MaruĆĄa Oblak, Ivan Peternelj, Blazh Shef dhe Stane Tomazin. Koreografia Ă«shtĂ« realizuar nga Lada Petrovski TernovĆĄek dhe skenografia nga Dunja Zupančič.

Sipas regjisores, procesi krijues është mbështetur fuqishëm në bashkëkrijim me ansamblin artistik të teatrit.

“PĂ«r mua ka qenĂ« e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« tĂ« zhvillohet njĂ« proces i bashkĂ«punimit dhe kohĂ« krijimit ose bashkĂ«krijimit me gjithĂ« ekipin e artistĂ«ve, gjĂ« qĂ« e kanĂ« bĂ«rĂ«, duke marrĂ« parasysh eksperiencĂ«n time, njohuritĂ« e mia, shkathtĂ«sitĂ« e mia, por kam parĂ« njĂ« organizim tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m tĂ« teatrit. MĂ«nyra se si e kanĂ« mbĂ«shtetur kĂ«tĂ« projekt me tĂ« gjithĂ« pĂ«rkrahjen e mundshme, shkathtĂ«sitĂ« e aktorĂ«ve, por edhe tĂ« gjithĂ« bashkĂ«punĂ«torĂ«ve tjerĂ« tĂ« muzikĂ«s, koreografisĂ«, skenografisĂ«. Ka qenĂ« njĂ« ndĂ«rmarrje shumĂ« e madhe dhe njĂ« shfaqje nĂ« tĂ« cilĂ«n Ă«shtĂ« investuar shumĂ«. Konsideroj qĂ« kemi dalĂ« me njĂ« premierĂ« tĂ« suksesshme”, Ă«shtĂ« shprehur Hoxha. 

Një prej veçorive më të mëdha të shfaqjes, sipas përshkrimit, është forma e saj skenike, pasi pjesa më e madhe zhvillohet pa dialog.

“VetĂ«m njĂ«zet pĂ«r qind e ka tekst, domethĂ«nĂ« tetĂ«dhjetĂ« pĂ«r qind e shfaqjes Ă«shtĂ« pa tekst, qĂ« Ă«shtĂ« risi. ËshtĂ« shfaqje pa fjalĂ«â€, ka deklaruar regjisorja.

Kësisoj, ajo e ka cilësuar procesin si një prej më sfiduesve në karrierën e saj, duke vlerësuar nivelin profesional dhe angazhimin të ansamblit të teatrit slloven.

“Ka qenĂ« njĂ« prej proceseve mĂ« sfiduese, sepse ansambli i kĂ«tij teatri dihet qĂ« Ă«shtĂ« njĂ« prej ansambleve mĂ« profesionale. Por edhe tĂ« angazhuar nĂ« aspektin e trajtimit tĂ« temave tĂ« ndjeshme politike, qoftĂ« nĂ« Slloveni por edhe nĂ« rajon po mĂ« gjerĂ«. MĂ«nyra sesi kam punuar unĂ« dhe me kĂ«tĂ« rast, kanĂ« qenĂ« dhjetĂ« aktorĂ« dhe njĂ« pianist. Ka kĂ«rkuar njĂ« kondicion, njĂ« dedikim dhe gjithashtu njĂ« pasion pĂ«r projektin. Jam e lumtur qĂ« kanĂ« marrĂ« diçka nga unĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si unĂ« kam punuar, por edhe unĂ« kam marrĂ« nga kĂ«ta artistĂ«â€, ka thĂ«nĂ« ajo.

“No Carmen!” e çmonton figurĂ«n e njohur tĂ« Carmenit si arketip femĂ«ror nĂ« operĂ«. E bllokuar brenda njĂ« prej miteve mĂ« tĂ« njohura tĂ« kulturĂ«s perĂ«ndimore, Carmen nĂ« kĂ«tĂ« shfaqje “shqyen” veten nga roli i shkruar pĂ«r tĂ«. PĂ«r shfaqjen shkruhet se, midis operĂ«s, performancĂ«s, provave, fantazive, dhunĂ«s, dĂ«shirĂ«s dhe spektaklit, shfaqja sfidon mĂ«nyrĂ«n sesi gratĂ« vazhdojnĂ« tĂ« reduktohen nĂ« mite, fantazi apo sakrifica.

No Carmen!” e çmonton figurĂ«n e njohur tĂ« Carmenit si arketip femĂ«ror nĂ« operĂ« (Foto: Borut Bučinel)

Ky projekt shĂ«non bashkĂ«punimin e parĂ« tĂ« Zana HoxhĂ«s me “Slovensko mladinsko gledaliơče”, ndĂ«rsa ajo ka theksuar se Ă«shtĂ« regjisorja e parĂ« shqiptare qĂ« punon nĂ« njĂ« institucion shtetĂ«ror teatror nĂ« Slloveni.

Hoxha ka bërë me dije se shfaqja trajton tema të forta sociale e politike.

“Kritikat nĂ« pĂ«rgjithĂ«si kanĂ« qenĂ« shumĂ« pozitive me faktin qĂ« Ă«shtĂ« diçka me shfaqje shumĂ« speciale, e paparĂ« nĂ« formĂ«n tĂ« cilĂ«n unĂ« e kam sjellĂ«. Zakonisht shfaqjet fillojnĂ« nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« dhe zhvillohen dhe ti e kupton kĂ«tĂ« histori, ndĂ«rsa ne gjatĂ« tĂ«rĂ« shfaqjes nuk arrijmĂ« tĂ« kuptojmĂ« me tĂ« vĂ«rtetĂ« se kush Ă«shtĂ« Cameni dhe çfarĂ« Ă«shtĂ« Cameni, sepse jemi duke e kĂ«rkuar atĂ« nĂ« kontekste dhe nĂ« tema tĂ« ndryshme, siç janĂ« pĂ«r shembull, temat qĂ« ndĂ«rlidhen me mizogjininĂ«, shovinizmin, femicidin, diskriminimin nĂ« punĂ«, dhunĂ«n gjithashtu dhe manosferĂ«n”, ka shpjeguar ajo pĂ«r KOHËN. Shfaqja demitizon duke ia veshur petkun e temave tĂ« sotme. 

“TĂ« gjitha kĂ«to janĂ« tĂ« ndĂ«rlidhura dhe nĂ« fund tĂ« shfaqjes kemi njĂ« syzhe tĂ« tĂ«rĂ« operĂ«s dhe tĂ« librit dhe e bĂ«jmĂ« tĂ« qartĂ« se kemi qenĂ« duke dekonstruktuar dhe duke rikrijuar sesi do tĂ« ishte njĂ« femĂ«r sot, kush do tĂ« ishte ai ose ai. A do tĂ« kishte gjini tĂ« caktuar, a do tĂ« kishte moshĂ« tĂ« caktuar dhe si do tĂ« sillej nga konteksti i ditĂ«ve tĂ« sotme”, ka thĂ«nĂ« ajo. 

Regjisorja ka bĂ«rĂ« tĂ« ditur se ekzistojnĂ« planet qĂ« “No Carmen!” tĂ« prezantohet edhe nĂ« KosovĂ«, por realizimi i kĂ«saj varet nga kushtet e Teatrit KombĂ«tar, i cili qĂ« nga korriku i 2022-s Ă«shtĂ« zhvendosur nĂ« hapĂ«sirĂ« tĂ« improvizuar nĂ« Amfiteatrin e Pallatit tĂ« RinisĂ« dhe Sporteve si rrjedhojĂ« e mbylljes sĂ« objektit tĂ« TKK-sĂ« pĂ«r renovime. 

“Duke marrĂ« parasysh skenĂ«n dhe kĂ«rkesat teknike qĂ« i ka shfaqja, Ă«shtĂ« e pamundur qĂ« tĂ« bĂ«het nĂ« skenĂ«n aktuale tĂ« improvizuar. Ne biseduam qĂ« ta sjellim vitin tjetĂ«r me shpresĂ«n qĂ« planet pĂ«r lĂ«shimin e Teatrit KombĂ«tar, pra ndĂ«rtesĂ«s origjinale, tĂ« realizohen siç Ă«shtĂ« thĂ«nĂ« nga Ministria e KulturĂ«s deri nĂ« fund tĂ« vitit. Shpresoj qĂ« do tĂ« kemi mundĂ«si ta sjellim vitin e ardhshĂ«m. Shfaqja do t’i ketĂ« kĂ«to repriza pas premierĂ«s, pra nĂ« muajin maj, ndĂ«rsa do tĂ« vazhdojĂ« pas muajit maj nĂ« vjeshtĂ«â€, ka thĂ«nĂ« ajo.

Teatri Slloven për të Rinj u themelua në Lubjanë në vitin 1955 si teatri i parë profesional për fëmijë dhe të rinj në Slloveni. Gjatë gjithë historisë së tij, teatri ka bashkëpunuar me reformatorët e teatrit që formësuan teatrin slloven gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX.

Elira Lluka
In Publikimet

Kabare 1999

Teatri i Qytetit të Gjilanit, premiera më 5 shkurt.

“Ndoshta nuk jam njĂ« romanciere e mirĂ«, por jam njĂ« gĂ«njeshtare e mirĂ«”, pohon Aida (Semira Latifi), personazhi kryesor i Kabares 1999, njĂ« shfaqje e pĂ«rshtatur dhe e sjellĂ« nĂ« njĂ« kontekst tĂ« ri nga Zana Hoxha, bazuar nĂ« teatrin muzikor klasik tĂ« vitit 1966, i Kander dhe Ebb. ËshtĂ« njĂ« fjali qĂ« pasqyron ndjesinĂ« e tĂ« mos qenit vĂ«rtet nĂ« kontroll mbi drejtimin qĂ« po merr jeta, por gjithsesi pĂ«rpiqesh t’i japĂ«sh kuptim asaj, edhe nĂ«se kjo nĂ«nkupton ta shtrembĂ«rosh pak tĂ« vĂ«rtetĂ«n pĂ«r tĂ« bindur tĂ« tjerĂ«t, e ndoshta edhe veten. Pesha e kĂ«tyre gĂ«njeshtrave ndihet fuqishĂ«m nĂ« njĂ« qytet si Prishtina, tĂ« cilin personazhet e pĂ«rshkruajnĂ« si njĂ« vend ku “gjithçka mund tĂ« ndodhĂ«”.

MegjithatĂ«, mĂ«nyra se si thuhet kjo nuk tingĂ«llon shpresĂ«dhĂ«nĂ«se ose emocionuese. PĂ«rkundrazi, tingĂ«llon e pĂ«rmbajtur, pothuajse pak e çuditshme, mĂ« shumĂ« si njĂ« paralajmĂ«rim i thĂ«nĂ« me njĂ« buzĂ«qeshje tĂ« ngrirĂ« dhe tĂ« pasigurt. Kjo ka kuptim duke pasur parasysh se ngjarjet zhvillohen, nĂ« vitin 1999, menjĂ«herĂ« pas luftĂ«s, njĂ« kohĂ« qĂ« ende Ă«shtĂ« e brishtĂ«, e pazgjidhur dhe thellĂ«sisht e pranishme gjatĂ« gjithĂ« shfaqjes. Edhe pse pĂ«rshtatja e HoxhĂ«s ndjek historinĂ« e teatrit muzikor origjinal – i cili vetĂ« bazohet nĂ« dramĂ«n e John Van Druten “I Am a Camera”, dhe nĂ« romanet gjysmĂ«-autobiografike tĂ« Christopher Isherwood – edhe pse i qĂ«ndron mjaft besnik versionit origjinal dhe ruan jehonĂ«n e koreografisĂ« sĂ« njohur tĂ« Bob Fosse, shfaqja nuk ndihet aspak si diçka e huazuar.

Cabaret, i zhvilluar nĂ« GjermaninĂ« e viteve 1930, pasqyronte njĂ« shoqĂ«ri nĂ« prag lufte. Versioni i HoxhĂ«s pĂ«rshtatet po aq natyrshĂ«m nĂ« kontekstin e pasluftĂ«s sikur i pĂ«rket njĂ« realiteti ku e kaluara nuk ka pĂ«rfunduar ende plotĂ«sisht. Zhvendosja e personazhit kryesor te Aida, nĂ« vend tĂ« figurĂ«s sĂ« Isherwood-it, gjithashtu ndryshon mĂ«nyrĂ«n se si pĂ«rjetohet historia. Edhe pse bazohet nĂ« “Cabaret”, nuk ndihet si kopje. As Hoxha nuk e lehtĂ«son hyrjen e publikut. Shfaqja fillon fuqishĂ«m me kĂ«ngĂ«n ikonike “Willkommen”, ku gjuha shqipe ndĂ«rthuret me gjuhĂ«t e tjera gjatĂ« performancĂ«s. KĂ«nga interpretohet nga Kushtrim Qerimi nĂ« rolin e MC-sĂ«, fytyra e tij e lyer nĂ« tĂ« bardhĂ«. Trupat e trupĂ«s sĂ« vallĂ«zimit, veçanĂ«risht ato tĂ« grave, krijojnĂ« ndjesinĂ« se janĂ« aty nĂ« shĂ«rbim pĂ«r t’u vĂ«shtruar, pĂ«r t’u konsumuar, pothuajse deri nĂ« kufijtĂ« e parehatisĂ«.

Performanca të vendos në një pozitë të dyfishtë: ju jeni duke qeshur sepse këngët dhe vallëzimet janë komike, por nuk ndihesh plotësisht rehat me këtë. Kjo e shton edhe më shumë kureshtjen, duke të nxitur të kuptosh çfarë do të ndodhë më pas, apo drejt çfarë po shkon e gjithë kjo. Kabare 1999 tregon historinë e Aidës, një shkrimtare e re nga Shkupi, e cila mbërrin në Prishtinë dhe takon një burrë (Gëzim Bucolli) në stacionin e autobusëve i cili e ndihmon të gjejë një apartament dhe më vonë një punë në Klubin Europa (versioni i shfaqjes i Kit Kat Club).

Nga ai moment, ngjarjet fillojnĂ« tĂ« shpalosen nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« mund tĂ« lexohet si “fati i saj i keq”, pĂ«rmes njĂ« akumulimi gradual tĂ« situateve tĂ« vogla qĂ« ngadalĂ« fillojnĂ« tĂ« formĂ«sojnĂ« pĂ«rvojĂ«n e saj, jo pĂ«rmes njĂ« pikĂ« kthese tĂ« vetme dramatike.

Paralelisht, zhvillohet historia e pronares sĂ« banesĂ«s, AfĂ«rdita (Aurita Gashi), njĂ« e ve qĂ« ngadalĂ« e gjen veten nĂ« dashuri,  por nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« paksa tĂ« çuditshme, pothuajse lozonjare dhe absurde, ku momentet e vogla tĂ« pĂ«rditshme bĂ«hen nĂ« diçka mĂ« tĂ« madhe seç duhet.  NjĂ« ananas shndĂ«rrohet nĂ« propozim martese dhe po e njĂ«jta ngjarje çon nĂ« dasme tĂ« organizuar brenda kabaresĂ«, ku burri, Agimi (Ali Demi), ndĂ«rron jetĂ«. Dudija (Safete Mustafa Baftiu) sjell njĂ« lloj tjetĂ«r pĂ«rçarjeje nĂ« shtĂ«pi, pasi vizitorĂ«t e saj tĂ« natĂ«s krijojnĂ« njĂ« tension tĂ« vazhdueshĂ«m.

E më pas shfaqet gruaja e moshuar e luajtur nga (Mejreme Berisha), e cila vazhdon të rikthehet herë pas here, gjithmonë në kërkim të djalit të saj, Fatbardhit, që u zhduk gjatë luftës. Prania e saj mund të duket e përsëritur, por jo në një mënyrë që rëndon; përkundrazi, është thelbësore. Sikur shfaqja nuk pranon ta lërë atë mungesë të tretet në sfond. Ndërsa skenat e tjera lëvizin, zhvendosen apo edhe anojnë në humor ose absurditet, ajo mbetet fikse, e paaftë të ecë përpara. Kërkimi i saj nuk zhvillohet, as nuk zgjidhet, dhe pikërisht kjo është çështja thelbësore. Ajo çrregullon ritmin e kabaresë dhe na rikujton se për disa, lufta nuk ka përfunduar, por vazhdon në një formë tjetër

Kabare 1999

Mënyra se si funksionojnë burrat në shfaqje është veçanërisht e dallueshme. Ata janë të pranishëm, por rrallëherë në qendër të vëmendjes. Ata lëvizin nëpër skena më shumë si ndërprerje, si pengesa ose si forca kalimtare që ndikojnë në situatat e grave pa qenë vërtet pjesë e bërthamës emocionale të rrëfimit. Burri në stacionin e autobusëve shfaqet shkurtimisht në historinë e Aidës, pastaj zhduket në sfond. Të tjerët shfaqen përmes takimeve të Dudijes ose brenda historisë së Afërditës, por nuk kanë të njëjtën thellësi apo vazhdimësi. Përkundrazi, duken më shumë si figura që vënë gjërat në lëvizje ose i ndërpresin ato, por që nuk qëndrojnë kurrë gjatë.

NĂ« kontrast, janĂ« gratĂ«, ato te tĂ« cilat rikthehesh vazhdimisht. HistoritĂ« e tyre ndĂ«rthuren dhe rishfaqen nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. PikĂ«risht aty qĂ«ndron pesha emocionale e shfaqjes. Nuk duket aspak e rastĂ«sishme.  Kabare 1999 nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« vetĂ«m me realitetin e pasluftĂ«s nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, por me mĂ«nyrĂ«n se si ndikon nĂ« jetĂ«n e kĂ«tyre grave.

Skenografia, e Bekim Korçës, Ă«shtĂ« menduar nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« publiku tĂ« pĂ«rfshihet drejtpĂ«rdrejt me skenĂ«n dhe tĂ« ndihet si pjesĂ« e saj, si mysafirĂ« nĂ« Klub Europa. Ne ishim ulur nĂ« tavolina tĂ« vogla tĂ« mbuluara me tĂ« kuqe dhe tĂ« vendosura rreth skenĂ«s sipas stilit tĂ« kabaresĂ«, secila me nga njĂ« qiri dhe kuti shkrepĂ«se.NĂ« njĂ« moment, kur u fik energjia elektrike gjatĂ« performancĂ«s, na kĂ«rkuan t’i ndiznim qirinjtĂ« vetĂ«. Ishte njĂ« detaj i thjeshtĂ« por i fuqishĂ«m, qĂ« pasqyronte diçka qĂ« çdo qytetar kĂ«tu e ka pĂ«rjetuar, veçanĂ«risht nĂ« periudhĂ«n e pasluftĂ«s. MĂ« pĂ«lqeu veçanĂ«risht mĂ«nyra si ishte pĂ«rfshirĂ« njĂ« moment qĂ« ishte i njohur pĂ«r shumĂ« prej nesh.

Kur dritat u fikĂ«n, teatri u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« pĂ«r tĂ« ndarĂ« histori rreth luftĂ«s, secila nga njĂ« kĂ«ndvĂ«shtrim i ndryshĂ«m. NĂ« njĂ« moment, njĂ« nga aktorĂ«t, i ulur mes publikut, filloi tĂ« flasĂ« se sa i frikĂ«suar ishte pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« fjalĂ«t “Kosova RepublikĂ«”. Kjo tregoi se sa delikate dhe e vĂ«shtirĂ« ishte ajo kohĂ«, kur edhe shprehja e njĂ« mendimi tĂ« thjeshtĂ« ishte e pasigurt.

Shfaqja vazhdon tĂ« lĂ«vizĂ« nga njĂ« moment nĂ« tjetrin, duke lĂ«nĂ« histori tĂ« ndryshme tĂ« ekzistojnĂ« pranĂ« njĂ«ra-tjetrĂ«s pa u pĂ«rpjekur t’i detyrojĂ« ato nĂ« njĂ« drejtim tĂ« vetĂ«m. Disa skena mbesin me ty pa e shpjeguar plotĂ«sisht dhe e gjen veten duke menduar pĂ«r to pasi kanĂ« kaluar tashmĂ«. Klubi Europa bĂ«het vendi ku gjithçka rikthehet, jo pĂ«r tĂ« shpjeguar diçka, por pĂ«r t’i mbajtur kĂ«to jetĂ« pĂ«r pak kohĂ«.

Ndihet si njĂ« hapĂ«sirĂ« ku gjĂ«rat ndodhin, qĂ«ndrojnĂ« pĂ«r pak kohĂ« dhe pastaj rrĂ«shqasin pĂ«rsĂ«ri. Ajo qĂ« mbetet me ty Ă«shtĂ« ndjenja e vazhdimĂ«sisĂ«, se kĂ«to jetĂ« vazhdojnĂ« pĂ«rtej skenĂ«s, edhe kur vetĂ« shfaqja fillon t’i mbledhĂ« ato nĂ« njĂ« moment tĂ« vetĂ«m, tĂ« pĂ«rbashkĂ«t.  Kabare 1999 krijon njĂ« ndjesi mbylljeje, megjithĂ«se jo duke pĂ«rfunduar mjeshtĂ«risht historitĂ« e tij. PĂ«rkundrazi, lejon qĂ« kĂ«to histori tĂ« ndryshme tĂ« qetĂ«sohen ngadalĂ«, ku e kaluara as nuk fshihet dhe as pĂ«rpunohet plotĂ«sisht, por thjesht pranohet.

Ekipi realizues:

Adaptuese dhe regjisore: Zana Hoxha

Skenografia: Bekim Korça

Producentët: Teatri i Gjilanit dhe Artpolis.

Shkruan: Fatlinda Daku

Kabare 1999
Elira Lluka
In Publikimet

“Kabare 1999” – liria si festĂ« e dĂ«shpĂ«ruar, plagĂ« e kĂ«ngĂ« qĂ« s’mbaron

SkenĂ« nga shfaqja “Kabare 1999” nĂ«n regji tĂ« Zana HoxhĂ«s, e dhĂ«nĂ« premierĂ« nĂ« Teatrin e Qytetit tĂ« Gjilanit, mĂ« 5 shkurt 2026 (Foto: Rilind Beqa)

Nga: Berat Bajrami

https://www.koha.net/shtojca-kulture/kabare-1999-liria-si-feste-e-deshperuar-plage-e-kenge-qe-smbaron

Regjisorja Zana Hoxha, e bazuar nĂ« veprĂ«n “Cabaret” tĂ« Joe Masteroffit, e zhvendos ngjarjen nga Berlini i viteve 1930 nĂ« PrishtinĂ«n e vitit 1999 – njĂ« qytet i sapodalĂ« nga lufta, plot me adrenalinĂ«n e lirisĂ« sĂ« re, i pĂ«rhumbur nĂ« erĂ«n e djegur tĂ« shtĂ«pive, mungesĂ«n e njerĂ«zve e lulĂ«zimin e tregtisĂ« sĂ« “mĂ« tĂ« fortit”. “Kabare 1999” Ă«shtĂ« njĂ« realizĂ«m i KosovĂ«s sĂ« pasluftĂ«s qĂ« ende Ă«shtĂ« nĂ« kĂ«rkim tĂ« tĂ« mĂ«suarit pĂ«r tĂ« jetuar

“Willkommen, bienvenue, mirĂ« se vini…”, Ă«shtĂ« thirrja qĂ« hap botĂ«n e “Kabare 1999”, njĂ« thirrje qĂ« tingĂ«llon si premtim pĂ«r festĂ«, por qĂ«, sa mĂ« shumĂ« zgjat shfaqja, aq mĂ« shumĂ« kthehet nĂ« njĂ« ironi tĂ« hidhur. MbrĂ«mjen e mĂ« 5 shkurtit 2026, nĂ« Teatrin e Qytetit tĂ« Gjilanit, kjo kabare u shfaq si njĂ« hapĂ«sirĂ« e ndarĂ« mes dy botĂ«ve: mes dĂ«shirĂ«s pĂ«r tĂ« jetuar dhe tregtisĂ« me plagĂ«t, mes lirisĂ« sĂ« sapofituar dhe frikĂ«s sĂ« njĂ« sistemi qĂ« gllabĂ«ron secilin qĂ« guxon tĂ« jetojĂ« i lirĂ«.

Regjisorja Zana Hoxha, e bazuar nĂ« veprĂ«n “Cabaret” tĂ« Joe Masteroff, e zhvendos ngjarjen nga Berlini i viteve 1930 nĂ« PrishtinĂ«n e vitit 1999 – njĂ« qytet i sapodalĂ« nga lufta, plot me adrenalinĂ«n e lirisĂ« sĂ« re, i pĂ«rhumbur nĂ« erĂ«n e djegur tĂ« shtĂ«pive, mungesĂ«n e njerĂ«zve e lulĂ«zimin e tregtisĂ« sĂ« “mĂ« tĂ« fortit”.

“Klub Europa” Ă«shtĂ« flluska e “lumturisĂ«â€, e jetĂ«s pa probleme, e lirisĂ« “sĂ« plotĂ«â€ nĂ« shndritjen e dritave dhe magjinĂ« e muzikĂ«s sĂ« pafundme. Aty ku jeta Ă«shtĂ« qejf e plot ngjyra.

Paslufta në kërkim të të mësuarit për të jetuar

Zgjedhjet regjisoriale të Zana Hoxhës na sjellin në jetë personazhe të zakonshme në pamje të parë, porse gjithsecili e përplotëson njëri-tjetrin, secili ka peshën, ngjarjen, luftën dhe mënyrën e vet të konceptimit të jetës. Secili është kompleks, në të njëjtën kohë. Një realizëm i Kosovës së pasluftës që ende është në kërkim të të mësuarit për të jetuar.

Zymtësinë e përditshmërisë së pasluftës personazhet e ndrydhin dhe jetojnë mes dashnisë, seksit e qejfeve në Prishtinën që përqafon individualitetin e atyre që guxojnë, edhe pse të goditur ashpër nga lufta për mbijetesë.

“Kabare 1999” e shemb murin e katĂ«rt, publiku nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m dĂ«shmitar i ngjarjeve, ai Ă«shtĂ« pjesĂ« e saj me tĂ« qeshura e vallĂ«zime. Personazhet janĂ« tĂ« shkrira me publikun, tĂ« ulur edhe nĂ« mesin e tyre bashkĂ«jetojnĂ« momentet. Momente qĂ« rrjedhin natyrshĂ«m dhe skena qĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« ta humbĂ«sh ndjenjĂ«n e kohĂ«s. Rrjedhja e shfaqjes Ă«shtĂ« organike, e pasforcuar – nga loja e aktorĂ«ve, balerinĂ«ve, muzikantĂ«ve, e deri te kostumet dhe skenografia.

“Kabare 1999” na sjell KosovĂ«n e pasluftĂ«s jo si heroizĂ«m tĂ« ngrirĂ«, por si jetĂ« e gjallĂ«, e çrregullt, por ende e padorĂ«zuar plotĂ«sisht (Foto: Rilind Beqa)

Një moment që e avancon teatrin vendor

Profesori universitar dhe regjisori, Fadil Hysaj, thotĂ« se ky Ă«shtĂ« teatri i vĂ«rtetĂ« dhe “Kabare 1999” e avancon teatrin kosovar.

“Shfaqjet e mira nuk kanĂ« moment, ato rrjedhin skenĂ« pas skene. Ndihesh edhe komod nĂ« kuptimin e mirĂ«, kulturalisht, por nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« sheh se aktorĂ«t janĂ« prej fillimit tĂ«rĂ« kohĂ«n nĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« njĂ« koncepti, nĂ« kĂ«tĂ« rast qĂ« ka pasur Zana, edhe secili artist i pranishĂ«m aty, prej balerinĂ«ve, kompozitorit, aktorĂ«ve, secili Ă«shtĂ« i lirĂ«. Ka njĂ« rrjedhĂ« tĂ« magjishme dhe ka hapĂ«sirĂ« me thĂ«nĂ« atĂ« qĂ« ndien dhe me thĂ«nĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ«n mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« mundshme. Shfaqja ka frymĂ«marrje. Kurrkush, asnjĂ«ri prej aktorĂ«ve, s’do me tregu tash: ‘UnĂ« kallĂ«zoj çka di me bo’. Por ata luajnĂ« me njĂ« koncept. Ky Ă«shtĂ« njĂ« moment qĂ« e avancon teatrin tonĂ«â€, Ă«shtĂ« shprehur Hysaj pas premierĂ«s sĂ« shfaqjes. “Ky Ă«shtĂ« teatri i vĂ«rtetĂ« kur kori vallĂ«zon, kori kĂ«ndon, krijon personazh, shpreh mendim, por nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« tĂ« gjitha bashkĂ«risht bĂ«hen pjesĂ« tĂ« njĂ« koncepti, edhe atĂ« koncept e pĂ«rpin publiku, e pranon emocionalisht nĂ« fund kur kryhet shfaqja, e kthen tek artistĂ«t me duartrokitje dhe i bĂ«n qĂ« mos me harru njĂ« ngjarje tĂ« tillĂ«â€.

“HarrojnĂ« shtĂ«pitĂ« e djegura. Personat e zhdukur…”

NĂ« qendĂ«r tĂ« shfaqjes Ă«shtĂ« Aida, e cila e sheh qytetin me sytĂ« e dikujt qĂ« dĂ«shiron tĂ« besojĂ«, tĂ« jetojĂ« lirinĂ«, e tĂ« Ă«ndĂ«rrojĂ«. Ajo pĂ«rpiqet tĂ« mbajĂ« distancĂ«n estetike, por distanca prishet nga varfĂ«ria, nga nevoja pĂ«r punĂ«, nga tĂ«rheqja ndaj Sonit, nga pĂ«rballja me Claudion, nga kĂ«rcĂ«nimi i MC-sĂ« e bashkĂ«punimi me Ernestin. Ajo shprehet: “MĂ« pĂ«lqen ky qytet. ËshtĂ« vulgar. I rrĂ«mujshĂ«m. I zhurmshĂ«m. Dhe tĂ« gjithĂ« sillen sikur me ardhjen e lirisĂ« tĂ« gjitha problemet janĂ« zhdukur”.

NĂ« kĂ«tĂ« fjali ka njĂ« admirim dhe njĂ« ankth njĂ«kohĂ«sisht. Sepse menjĂ«herĂ« pas saj vjen kujtesa: “Por harrojnĂ«. HarrojnĂ« shtĂ«pitĂ« e djegura. Personat e zhdukur. Familjet e shkatĂ«rruara.”

Kjo Ă«shtĂ« drama e vĂ«rtetĂ« e shfaqjes. Jo lufta – por ajo qĂ« ndodh pas saj. Momenti kur njerĂ«zit duan tĂ« jetojnĂ«, tĂ« kĂ«ndojnĂ«, tĂ« duan, tĂ« fitojnĂ« para, tĂ« ndĂ«rtojnĂ« njĂ« normalitet, ndĂ«rsa njĂ« pjesĂ« e tyre ende kĂ«rkon tĂ« vdekurit.

NĂ« qendĂ«r tĂ« moralit tĂ« shfaqjes qĂ«ndron Shyretja, nĂ«na qĂ« kĂ«rkon djalin e zhdukur, Fatbardhin. Ajo nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m figurĂ« tragjike; ajo Ă«shtĂ« figurĂ« ontologjike. “Kur ai u zhduk, emri i tij u bĂ« ironi: fati nuk ishte mĂ« i bardhĂ«, por i paqartĂ«, i prerĂ« nĂ« mes. I kĂ«putur nga lufta”.

MirĂ«po Shyretja nuk e pranoi zhdukjen si fund, ajo vazhdonte tĂ« kĂ«rkonte informacione. Dhe kjo histori nis aty: te vendimi i saj pĂ«r tĂ« mos e mbyllur kĂ«rkimin — “sepse disa histori ekzistojnĂ« pĂ«r tĂ« dĂ«shmuar se fundi ende nuk Ă«shtĂ« vendosur”.

Liria është të mos harrosh

NĂ« kĂ«tĂ« akt kĂ«rkimi qĂ« nuk pĂ«rfundon, shfaqja e gjen njĂ« nga kuptimet mĂ« tĂ« thella tĂ« lirisĂ«. Liria nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m tĂ« jetosh. Liria Ă«shtĂ« tĂ« mos harrosh. ËshtĂ« tĂ« mos pranosh mbyllje tĂ« rreme.

Por pĂ«rballĂ« kĂ«saj qĂ«ndron njĂ« botĂ« tjetĂ«r – ajo e kabaresĂ«, e cila Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« lokal. ËshtĂ« njĂ« sistem. NjĂ« ritĂ«m. NjĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« harruar. MC e pĂ«rkufizon kĂ«tĂ« filozofi me brutalitet kur kĂ«ndon: “Parja botĂ«n rrotullon”. Dhe papritur, gjithçka bĂ«het mall – dashuria, trupi, Ă«ndrra, shpresa. Shiten vajza ruse, japoneze, franceze, amerikane
 dhe pastaj kosovare “tĂ« reja dhe tĂ« paprekura”.

“NjerĂ«zit s’janĂ« zhdukur vetĂ«m nga plumbat. JanĂ« zhdukur edhe nga pazaret. [
] Me informata. Me shpresĂ« tĂ« rreme. Dikush ka bĂ«rĂ« tregti me fatin e tĂ« zhdukurve. Heshtje”. KĂ«to fjalĂ« tĂ« Sonit, tĂ« drejtuara ndaj Ernestit, janĂ« akuzĂ« e hapur. Ernesti (dhe MC) bĂ«hen personifikimi i kapitalizmit primitiv tĂ« paqes – tregtarĂ« tĂ« dhimbjes qĂ« blejnĂ« dhe shesin heshtje, shpresĂ«, kohĂ«.

NĂ« kĂ«tĂ« botĂ«, liria nuk Ă«shtĂ« mĂ« njĂ« e dhĂ«nĂ«. Ajo bĂ«het diçka qĂ« duhet negociuar çdo ditĂ«. Kjo shfaqet qartĂ« nĂ« pĂ«rballjen mes AidĂ«s dhe MC-sĂ«, kur ai i thotĂ« me qetĂ«si: “KĂ«tu rehatinĂ« e ke veç kur ta lejon dikush”.

Dhe mĂ« pas, si njĂ« ligj i heshtur i realitetit tĂ« ri: “Njeri? K’tu njeri bĂ«hesh
 veç kur t’lejojnĂ«.”

Pikërisht këtu shfaqja ngre pikëpyetje: çfarë vlere ka liria nëse dinjiteti varet nga leja e dikujt tjetër? Dhe çfarë do të thotë të mbetesh njeri në një vend ku gjithçka mund të blihet?

Por “Kabare 1999” nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m kaos. Brenda saj ka njĂ« dĂ«shirĂ« tĂ« fortĂ« pĂ«r tĂ« jetuar. Ajo shfaqet nĂ« mĂ«nyra tĂ« vogla, tĂ« papritura, ndonjĂ«herĂ« tĂ« brishta, por me humor e plot dashni. NĂ« dashurinĂ« e vonĂ« mes AfĂ«rditĂ«s dhe Agimit, qĂ« duket pothuaj naive, por qĂ« Ă«shtĂ« njĂ« akt i heshtur rezistence ndaj vetmisĂ«. NĂ« marrĂ«dhĂ«nien e ndĂ«rlikuar tĂ« Dudijes me ushtarĂ«t e huaj, ku mbijetesa dhe mirĂ«njohja pĂ«rzihen nĂ« njĂ« zonĂ« morale tĂ« paqartĂ«. NĂ« vetĂ« AidĂ«n, qĂ« vazhdon tĂ« shkruajĂ« edhe kur e kupton se historia e saj nuk Ă«shtĂ« mĂ« vetĂ«m pĂ«r tĂ« zhdukurin, por pĂ«r ata qĂ« pĂ«rfitojnĂ« nga mungesa e tij. KĂ«to nuk janĂ« histori heroike. JanĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« jetuar. PĂ«r tĂ« dashur. PĂ«r tĂ« mos u shuar.

Zymtësinë e përditshmërisë së pasluftës personazhet e ndrydhin dhe jetojnë mes dashnisë, seksit e qejfeve në Prishtinën që përqafon individualitetin e atyre që guxojnë, edhe pse të goditur ashpër nga lufta për mbijetesë (Foto: Rilind Beqa)

Jetë që nuk dorëzohet plotësisht

Për aktoren Semira Latifi, që e luan Aidën, formati i kabaresë ia ka lehtësuar procesin e krijimit të personazhit, teksa beson se shfaqja do të ketë jetëgjatësi.

“Mundem me thĂ«nĂ« qĂ« kjo na ka ndihmuar shumĂ« (formati kabare), na ka lehtĂ«suar shumĂ« pĂ«r ta ndĂ«rtuar njĂ« personazh, e ka plotĂ«suar personazhin shumĂ«, si personazhin tim edhe tĂ« gjitha personazhet e tjera tĂ« cilat kanĂ« skena sĂ« bashku, kanĂ« storie sĂ« bashku. ËshtĂ« njĂ« formĂ« e mirĂ« e aktrimit ku secili aktor mundet me shfaqĂ« talentin e vet nĂ« formĂ«n mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« mundshme para publikut e qĂ« sonte ndodhi qĂ« publiku e priti tepĂ«r mirĂ«, reagimet ishin tepĂ«r tĂ« mira edhe mendoj qĂ« Ă«shtĂ« njĂ« projekt i cili ka me pas njĂ« jetĂ« tĂ« gjatĂ« edhe njĂ« publik shumĂ« tĂ« fortĂ« brenda vetes”, Ă«shtĂ« shprehur ajo.

Kurse aktorja Aurita Agushi është shprehur se aventura e këtij produksioni veçse ka nisur.

“Jam e stĂ«rkĂ«naqur (me reagimet e publikut) sepse aktori nĂ« skenĂ« e ndjenĂ« energjinĂ« e publikut. Ia ndien edhe frymĂ«marrjen, ia ndien edhe energjinĂ«. E di qĂ« aventura jonĂ« veç sa ka nis edhe ka me qenĂ« shumĂ« e bukur me krejt ata bashkĂ« qĂ« kanĂ« me ardhĂ« me pa kĂ«tĂ« spektakĂ«l”, ka thĂ«nĂ« Agushi, qĂ« luan nĂ« rolin e zonjĂ«s AfĂ«rdita.

Në fund, shfaqja nuk ofron një përgjigje. Ajo nuk e mbyll plagën. Nuk e shpëton askënd plotësisht. Por, ajo na lë me një ndjenjë të fortë: se jeta, edhe kur është e çrregullt, edhe kur është e ndotur, vazhdon të kërkojë lumturinë.

“Kabare 1999” na sjell KosovĂ«n e pasluftĂ«s jo si heroizĂ«m tĂ« ngrirĂ«, por si jetĂ« e gjallĂ«, e çrregullt, por ende e padorĂ«zuar plotĂ«sisht.

“MirĂ« se vini nĂ« kabare. Dhe mos harroni – drita fiket kur vendosim ne”.

Elira Lluka
In Publikimet

“GratĂ« e TrojĂ«s” edhe me rrĂ«fime Kosove, pas ItalisĂ« rikthehet nĂ« Serbi

https://www.koha.net/kulture/grate-e-trojes-edhe-me-rrefime-kosove-pas-italise-rikthehet-ne-serbi

“GratĂ« e TrojĂ«s”, nĂ«n regji tĂ« Zana HoxhĂ«s e Maja Mitiqit, Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« nĂ« skenĂ«n e festivalit “Tempora Contempora” nĂ« Lecce tĂ« ItalisĂ«

Shfaqja qĂ« evokon vargjet e Euripidit dhe i ndĂ«rthur ato me historitĂ« moderne tek prek vuajtjet nĂ« GazĂ«, UkrainĂ«, Somali, Kongo e edhe nĂ« KosovĂ«, ka pasur stacion tĂ« radhĂ«s ItalinĂ«. “GratĂ« e TrojĂ«s”, realizuar nga ekipi nga Kosova e Serbia, njihet edhe nga publiku nĂ« Beograd, e aty do tĂ« rikthehet nĂ« nĂ«ntor si njĂ« vepĂ«r e cila nĂ«pĂ«rmjet gjuhĂ«s sĂ« teatrit dĂ«non atĂ« qĂ« po ndodh nĂ« botĂ«n e mbĂ«rthyer prej luftĂ«rave qĂ« nuk ndalen

Dhembja e pareshtur e KosovĂ«s e plaga qĂ« lĂ«ngon edhe sot me vuajtjet e rreth 20 mijĂ« grave viktima tĂ« dhunĂ«s gjatĂ« luftĂ«s, Ă«shtĂ« njĂ«ra prej temave qĂ« shpaloset te “GratĂ« e TrojĂ«s”, e shfaqja nĂ« tĂ«rĂ«si Ă«shtĂ« ngjitur edhe nĂ« skenĂ«n e festivalit “Tempora Contempora” nĂ« Lecce tĂ« ItalisĂ«. Ndarja e roleve tĂ« projektit tĂ« organizatĂ«s “ArtPolis” me kastĂ« tĂ« teatrit serb “DAH”, nisur nga regjia e aktorĂ«t, ka qenĂ« pĂ«rshtypja kryesore e publikut italian. 

Po kjo temĂ« e ky komunikim, i cili tejkalon kufijtĂ« politikĂ« me gjuhĂ« tĂ« teatrit, rikthehet nĂ« zemĂ«r tĂ« Beogradit nĂ« nĂ«ntor. 

ËshtĂ« njĂ« shfaqje qĂ« evokon vargjet e Euripidit dhe i ndĂ«rthur ato me historitĂ« moderne. Nga lufta e TrojĂ«s mijĂ«ra vjet mĂ« parĂ«, rrĂ«fimi vjen me vuajtjet nĂ« GazĂ«, nĂ« UkrainĂ«, nĂ« Somali, Kongo e edhe nĂ« KosovĂ«. Si cikĂ«l i pafundmĂ« i tragjedisĂ«. 

Me dramatizim nga ShpĂ«tim Selmani dhe nĂ«n regji tĂ« Zana HoxhĂ«s e Maja Mitiq, aktore e regjisore serbe, shfaqja bazohet nĂ« tragjedinĂ« greke me tĂ« njĂ«jtin titull nga Euripidi. 

AktorĂ«t Maja Mitiq, ShpĂ«tim Selmani, Semira Latifi, Branka Stojkoviq, QĂ«ndresa Kajtazi, Labinot Raci dhe Aleksandar Stoimenovski e kanĂ« ngjallur rrĂ«fimin edhe nĂ« Itali. 

Festivali “Tempora/Contempora” konsiderohet si eksplorim i horizonteve tĂ« gjera qĂ« u jep zĂ« dhe hapĂ«sirĂ« “mbi tĂ« gjitha njĂ« brezi tĂ« ri artistĂ«sh dhe interpretuesish, ende tĂ« panjohur pĂ«r publikun e gjerĂ« dhe median”. 

BashkĂ«regjisorja e shfaqjes, Zana Hoxha, njĂ«herĂ«sh drejtuese e organizatĂ«s “ArtPolis”, ka treguar se atje shfaqja Ă«shtĂ« pritur mjaft mirĂ« dhe se e ka prekur publikun nĂ« Lecce. 

“NjĂ« prej gjĂ«rave qĂ« mĂ« sĂ« shumti u ka bĂ«rĂ« pĂ«rshtypje Ă«shtĂ« ndĂ«rlidhja me historitĂ« moderne, fakti qĂ« shfaqja tregon qysh prej gati katĂ«r mijĂ« vjet mĂ« herĂ«t. ËshtĂ« shkruar pĂ«r historinĂ« e grave tĂ« TrojĂ«s, historia e grave tĂ« skllavĂ«ruara pas luftĂ«s. MirĂ«po mandej qysh i kemi edhe historitĂ« e sotme ku ka luftĂ« dhe konflikt, pĂ«r shembull, nĂ« GazĂ«, nĂ« KosovĂ«, historinĂ« e KubĂ«s qĂ« e kemi pĂ«rdorur, sikur edhe nĂ« Algjeri pas luftĂ«s me FrancĂ«n, sipas Sartreit”, ka treguar ajo nĂ« njĂ« bisedĂ« pĂ«r KOHËN. 

Shfaqja u dha nĂ« hapĂ«sirĂ«n e qendrĂ«s kulturore “Manifatture Knos”, tĂ« enjten e kaluar, nĂ« kuadĂ«r tĂ« edicionit tĂ« gjashtĂ« qĂ« u mbajt prej 31 gushtit deri mĂ« 6 shtator. 

NĂ« program ka qenĂ« dhe shfaqja me tĂ« cilĂ«n, sipas regjisores Hoxha, dĂ«nohet me gjuhĂ« dramaturgjike kaosi aktual nĂ« botĂ«. 

“DĂ«nojmĂ« me gjuhĂ«n e dramaturgjisĂ« atĂ« qĂ« po ndodh edhe sot ku nuk po ndalen luftĂ«rat, dhimbjet dhe nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre tĂ«rheqim kĂ«tĂ« paralele me sot. Kjo u ka bĂ«rĂ« pĂ«rshtypje se si tĂ« dy ekipet u janĂ« dukur qĂ« kanĂ« punuar bashkĂ« pĂ«r njĂ« kohĂ« e gjatĂ«, pra kohezioni i aktorĂ«ve si tĂ« jenĂ« njĂ« ansambĂ«l i vetĂ«m”, ka thĂ«nĂ« ajo, duke dhĂ«nĂ« detaje mbi tĂ« dhĂ«nat qĂ« pĂ«rdoren nĂ« shfaqje.

“Ne kemi pĂ«rdorur njĂ« histori tĂ« vĂ«rtetĂ« tĂ« njĂ« gruaje nga Podujeva, e cila Ă«shtĂ« intervistuar nĂ« fillim tĂ« viteve 2000 nga ‘Associated Press’. Ajo tregon se si ka jetuar vetĂ«m me dy prindĂ«rit. BabanĂ« e ka pasur nĂ« karrocĂ« dhe kanĂ« hyrĂ« forcat paramilitare, e kanĂ« dhunuar nĂ« sytĂ« e prindĂ«rve tĂ« saj. Babai i saj ka vdekur paslufte nga pikĂ«llimi, ndĂ«rsa nĂ«na ishte hedhur nĂ« bunar, sepse nuk ka mundur tĂ« vazhdonte tĂ« jetonte me atĂ« çfarĂ« ka ndodhur me nĂ«nĂ«n e saj. Kjo grua ka vazhduar tĂ« jetojĂ«. PrindĂ«rit e saj i kanĂ« vuajtur njĂ«jtĂ« pasojat nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tjetĂ«r, e cila mĂ« pas ka rezultuar me vdekjen e tyre tĂ« parakohshme”, ka treguar regjisorja Hoxha. 

KĂ«tĂ« rol e interpreton Semira Latifi, sikurse edhe atĂ« tĂ« KasandrĂ«s. “Ajo thotĂ«: ‘kjo Ă«shtĂ« Kasandra e ditĂ«ve tĂ« sodit” dhe “kĂ«to janĂ« 20 mijĂ« Kasandrat e KosovĂ«s pas luftĂ«s’”, ka transmetuar Hoxha. 
Shfaqjen e unifikon fakti se personazhet flasin midis vete pa kuptuar dhe pa u kuptuar çfarĂ« thotĂ« tjetri qĂ« nuk flet tĂ« njĂ«jtĂ«n gjuhĂ« si folĂ«si. NĂ« rrethana tĂ« zakonshme kĂ«shtu do tĂ« ndodhte nĂ« njĂ« bisedĂ« tĂ« zakonshme. 

“NĂ«na dhe vajza aty njĂ«ra komunikon nĂ« shqip e njĂ«ra serbisht dhe ata komunikojnĂ« e kuptohen sikur e njohin gjuhĂ«n e njĂ«ra-tjetrĂ«s. AktorĂ«t serbĂ« nuk e dinĂ« fare gjuhĂ«n shqipe. NĂ« krejt projektin ata kuptohen me gjuhĂ«n e teatrit”, ka shpjeguar regjisorja Zana Hoxha. 

Premiera e shfaqjes u dha tetorin e kaluar nĂ« teatrin “Dodona” nĂ« PrishtinĂ«. U inskenua edhe nĂ« Beograd nĂ« QendrĂ«n pĂ«r Dekontaminim Kulturor nĂ« fundnĂ«ntor. PĂ«r dy net radhazi transmetoi, midis tjerash, edhe pasojat e krimeve tĂ« forcave serbe nĂ« KosovĂ«. 

“Kur Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« shfaqja nĂ« Serbi, shumĂ« prej publikut kanĂ« dĂ«gjuar qĂ« 20 mijĂ« gra tĂ« tĂ« gjitha komuniteteve janĂ« dhunuar nĂ« KosovĂ«â€, ka kujtuar Hoxha. 

E shfaqja “GratĂ« e TrojĂ«s” nĂ« kryeqytetin serb rikthehet pas njĂ« viti. NĂ« nĂ«ntor do tĂ« shfaqet nĂ« “Reflektor Teatar”, qĂ« ka pĂ«r mision “promovimin e formave teatrale eksperimentale, politike dhe inovative, me njĂ« fokus tĂ« veçantĂ« nĂ« prodhimin e skenave tĂ« pavarura tĂ« arteve performuese nĂ« rajon”. 

NĂ« shumĂ« prodhime artistike tĂ« KosovĂ«s tĂ« cilat marrin rrugĂ« pĂ«r t’u shfaqur nĂ«pĂ«r qytetet e SerbisĂ«, shpesh ngjan qĂ« ekipet tĂ« hasin nĂ« lĂ«vizje nacionaliste. Vjet nuk ka pasur tĂ« tilla pĂ«r ekipin e “ArtPolis” e drejtuesja e organizatĂ«s ka thĂ«nĂ« se nuk presin as sivjet. 

“NĂ« Serbi tash situata politike Ă«shtĂ« shumĂ« e ndjeshme, protestat e studentĂ«ve nuk janĂ« ndalur, po bĂ«het gati njĂ« vit. Situata Ă«shtĂ« pak mĂ« jostabile dhe ne do ta pĂ«rcjellim me kujdes deri nĂ« fund. NĂ«se Ă«shtĂ« e rrezikshme pĂ«r ekipin, sĂ« pari nuk i dĂ«rgoj, mirĂ«po Ă«shtĂ« njĂ« festival qĂ« organizohet nga ‘Reflektor Teatar’ nĂ« Beograd, nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«r njerĂ«z mĂ« mendjehapur, mĂ« demokratĂ«, jo pĂ«r nacionalistĂ«â€, ka thĂ«nĂ« ajo.

Incidente tĂ« tilla i ka quajtur tĂ« inskenuara. 

“UnĂ« mendoj se ka ekipe nĂ« KosovĂ« dhe nĂ« Serbi qĂ« edhe i inskenojnĂ« incidentet pĂ«r tĂ« pasur popullaritet mĂ« tĂ« madh shfaqja. Ne nuk kemi inskenuar ndonjĂ«herĂ« incidente dhe nuk do tĂ« kemi nevojĂ«â€, ka thĂ«nĂ« Hoxha. 

E shfaqja “GratĂ« e TrojĂ«s” ka ende rrugĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ«. Synon edhe ZvicrĂ«n, pĂ«r tĂ« cilĂ«n po pritet konfirmimi.

Elira Lluka
In Publikimet

Kur viktima kthehet nĂ« fajtor
 njĂ« fenomen qĂ« nuk gjendet vetĂ«m te Vojçeku, por edhe nĂ« realitetin tonĂ«

Media: Observerkult.com
Titulli i storjes: Kur viktima kthehet nĂ« fajtor
 njĂ« fenomen qĂ« nuk gjendet vetĂ«m te Vojçeku, por edhe nĂ« realitetin tonĂ«
Data: 24.02.2025
Linku: https://observerkult.com/kur-viktima-kthehet-ne-fajtor-nje-fenomen-qe-nuk-gjendet-vetem-te-vojceku-por-edhe-ne-realitetin-tone/?fbclid=IwY2xjawIvIOlleHRuA2FlbQIxMQABHUYQ134tHWydrKnlP2AML8yXktsl1dG0nX3xG_xwqDxdxJnRlJrPMPZbdA_aem__R-USuPrvAgoJdxm9PvXxA

“Vojçeku”, njeriu mes fatit dhe lirisĂ«

Nga Sibel Halimi

SĂ« fundi nĂ« GjakovĂ« u shfaq premiera e dramĂ«s “Vojçeku” nĂ« regji tĂ« Zana HoxhĂ«s.

Në këtë interpretim skenik të fatit njerëzor, personazhi kryesor, Vojçeku, shfaqet si një reflektim i fuqishëm mbi ekzistencën dhe shtypjen e njeriut nga rrethanat, duke ngritur pyetjen thelbësore: A është njeriu i lirë, apo i robëruar nga fati dhe e kaluara e tij?

NĂ« dramĂ«n “Vojçeku”, fĂ«mijĂ«ria e protagonistit nuk eksplorohet drejtpĂ«rdrejt, por prania e njĂ« djali tĂ« vogĂ«l nĂ« skenĂ« si personifikim i kujtesĂ«s sĂ« tij thekson peshĂ«n e sĂ« kaluarĂ«s nĂ« formĂ«simin e tragjedisĂ« sĂ« tij.

Ky element skenik krijon një lidhje të fuqishme mes kujtesës dhe fatit, duke thelluar kuptimin e rrënjëve të vuajtjes së Vojçekut.

I shtypur nĂ« fĂ«mijĂ«rinĂ« e tij, Vojçeku na kujton thĂ«nien e Friedrich Nietzsche “Ai qĂ« lufton me pĂ«rbindĂ«sha duhet tĂ« kujdeset qĂ« tĂ« mos bĂ«het vetĂ« njĂ« pĂ«rbindĂ«sh.”

Tragjedia e tij nuk është një ngjarje e rastësishme, por një vazhdimësi e pashmangshme, ku ai, i shtyrë nga dhuna dhe padrejtësia, shkatërron gjithçka përreth vetes.

Vojçeku paraqitet si një individ i thyer, i shtypur nga varfëria dhe padrejtësia sociale. Ai nuk është në gjendje të ngrihet mbi rrethanat e tij, duke sugjeruar se jeta e tij ka qenë e dënuar që në fillesë. Nga një këndvështrim psikologjik dhe filozofik, fëmijëria e tij mund të shihet si një periudhë ku ai mësohet me nënshtrimin dhe me mungesën e fuqisë për të ndryshuar fatin e tij. Mungesa e një baze të fortë emocionale e bën atë të pambrojtur ndaj shfrytëzimit, duke e çuar drejt shkatërrimit.

Në këtë mënyrë, fëmijëria e Vojçekut nuk është thjesht një e kaluar e errët, por një fillim i pashmangshëm i tragjedisë që ai jeton. Përmes syve të tij shohim një individ të luhatur mes instinktit dhe moralit, mes arsyes dhe çmendurisë. Drama e tij mishëron idetë ekzistencialiste, ku njeriu përballet me absurditetin e jetës dhe kufizimet e jashtme që formësojnë fatin e tij. Ai nuk është vetëm një viktimë e fatkeqësisë, por një simbol i pashmangshmërisë së vuajtjes që përcakton ekzistencën njerëzore.

Adaptimi i Jack Thorne dhe një regji fantastike nga Zana Hoxha e sjellin këtë dilemë në një kontekst modern, duke dëshmuar se sfidat e Vojçekut nuk i përkasin vetëm një epoke të largët, por janë universale.

Në një shoqëri ku individi shpesh ndihet i papërfillshëm përballë forcave të mëdha sociale, Vojçeku bëhet një pasqyrë e realitetit tonë, duke na bërë të reflektojmë mbi kufijtë e lirisë sonë dhe mbi peshën e ekzistencës.

Kjo shfaqje nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« rrĂ«fim tragjik, por njĂ« ftesĂ« pĂ«r tĂ« menduar mbi njeriun – mbi atĂ« qĂ« e shkatĂ«rron dhe mbi shpresĂ«n e heshtur pĂ«r njĂ« realitet ndryshe.

NĂ« thelbin e saj, tragjedia e Vojçekut Ă«shtĂ« historia e njĂ« njeriu tĂ« shfrytĂ«zuar nĂ« tĂ« gjitha aspektet – ekonomikisht, psikologjikisht, moralisht dhe emocionalisht. Ai Ă«shtĂ« viktimĂ« e njĂ« shoqĂ«rie qĂ« e pĂ«rdor dhe e flak tutje kur nuk i nevojitet mĂ«.

Ironia mĂ« e madhe qĂ«ndron nĂ« faktin se, pasi Ă«shtĂ« shkatĂ«rruar nga tĂ« gjitha kĂ«to forma shtypjeje, shoqĂ«ria e gjykon si pĂ«rbindĂ«sh. Ai nuk shihet si njĂ« njeri qĂ« ka vuajtur, por si njĂ« kriminel qĂ« duhet tĂ« pĂ«rballet me pasojat. Viktima kthehet nĂ« fajtor – njĂ« fenomen qĂ« nuk gjendet vetĂ«m te Vojçeku, por edhe nĂ« realitetin tonĂ«.

NĂ« njĂ« kuptim mĂ« tĂ« gjerĂ« filozofik, Vojçeku nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« individ, por njĂ« simbol i tĂ« gjithĂ« atyre qĂ« shtypen nga njĂ« sistem i padrejtĂ«. Ai Ă«shtĂ« njĂ« dĂ«shmi se si shoqĂ«ria mund tĂ« shfrytĂ«zojĂ« njĂ« njeri deri nĂ« pikĂ«n kur ai nuk ka mĂ« asgjĂ« pĂ«r tĂ« humbur – dhe mĂ« pas ta gjykojĂ« pĂ«r dĂ«shpĂ«rimin e tij.

A është Vojçeku një viktimë, apo një pasqyrë e shoqërisë që e krijoi? Kjo dilemë vazhdon të mbetet e hapur, duke na sfiduar të reflektojmë mbi përgjegjësinë kolektive ndaj individëve të shtypur dhe mbi mënyrën se si shoqëria formëson fatin e tyre.

ObserverKult

Elira Lluka
In Publikimet

“Vojçeku” lĂ« jehonĂ«n e njeriut tĂ« tjetĂ«rsuar deri nĂ« fund tragjik

Media: Koha.net
Titulli i storjes: â€œVojçeku” lĂ« jehonĂ«n e njeriut tĂ« tjetĂ«rsuar deri nĂ« fund tragjik
Data: 23.02.2025
Linku: https://www.koha.net/shtojca-kulture/vojceku-le-jehonen-e-njeriut-te-tjetersuar-deri-ne-fund-tragjik?fbclid=IwY2xjawItdR9leHRuA2FlbQIxMQABHeGlTlD02y1J6kDXZNbJgkXHbdvWZQf5BGfRfVDOJhLWAC_Tels7fZjb4w_aem_7IhMPRNRvyz1V6_qLDss4A

Jeta e Vojçekut Ă«shtĂ« poshtĂ«rim i pafundmĂ«. Nga tĂ« gjithĂ« ai pĂ«rqeshet, pĂ«rbuzet, nĂ«nçmohet. NĂ« skenĂ«n e teatrit “Hadi Shehu” nĂ« GjakovĂ«, “Vojçeku” i Georg BĂŒchnerit nĂ«n regji tĂ« Zana HoxhĂ«s Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« si version mĂ« modern i veprĂ«s, me tekst tĂ« pĂ«rshtatur nga dramaturgu anglez Jack Thorne. Aty bashkĂ«jetojnĂ« çmenduria, efekti i punĂ«s çnjerĂ«zore, alkoolizmi dhe jo vetĂ«m. Fundi Ă«shtĂ« tragjik, e nĂ« realitet Ă«shtĂ« alarm

Shfaqje pĂ«rmasash tĂ« tilla, synojnĂ« efektin qĂ« zgjat te publiku. Provon ta arrijĂ« atĂ« qĂ« teatri e synonte qysh nĂ« zanafillĂ« – katarsisin. KĂ«tĂ« rol ka “Vojçeku” i njĂ«rit prej dramaturgĂ«ve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj gjermanĂ«, Georg BĂŒchner. NĂ«n regji tĂ« Zana HoxhĂ«s, rrĂ«fimi i frymĂ«zuar nĂ« ngjarje tĂ« vĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« zbardhur nĂ« GjakovĂ« dhe sipas regjisores ai rezonon mjaft mirĂ« edhe me kĂ«tĂ« qytet. Drama Ă«shtĂ« portret i fuqishĂ«m dhe thellĂ«sisht emocional i vuajtjes dhe efektit shkatĂ«rrues tĂ« padrejtĂ«sive nĂ« shoqĂ«ri. 

NĂ« skenĂ«n e teatrit “Hadi Shehu” nĂ« GjakovĂ«, “Vojçeku” Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« si version mĂ« modern i veprĂ«s, me tekst tĂ« pĂ«rshtatur nga dramaturgu anglez Jack Thorne. Aty bashkĂ«jetojnĂ« çmenduria, efekti i punĂ«s çnjerĂ«zore, alkoolizmi dhe jo vetĂ«m. 

Vepra qĂ« shquhet si gur themeltar pĂ«r teatrin gjerman ka nĂ« qendĂ«r Franz Vojçekun, ushtarin qĂ« plotĂ«son tĂ« ardhurat e tij tĂ« pamjaftueshme duke kryer punĂ« nga mĂ« tĂ« çuditshmet. Madje duke “helmuar” veten duke marrĂ« pjesĂ« nĂ« eksperimente njerĂ«zore. 

Me t’u ngritur perdet e skenĂ«s, paralelisht nis edhe muzika me ritme rocku, interpretuar nga Kreshnik Koshi. Skena dashurie nĂ« hapje tĂ« shfaqjes bĂ«jnĂ« tĂ« ditur se njĂ«ra nga temat qendrore Ă«shtĂ« po ashtu dashuria e kryepersonazhit pĂ«r gruan e tij, Marian, qĂ« luhet nga aktorja Vlora Dervishi. 

Vojçek, rol qĂ« e luan aktori Bujar Ahmeti, duke u kthyer shpejt nĂ« detyrĂ«n e tij si ushtar, zbulon karakterin e tij prej burri besnik dhe jolakmitar derisa flet me mikun e tij mĂ« tĂ« afĂ«rt dhe tĂ« vetmin. ËshtĂ« Andrew, qĂ« luhet nga aktori Edi Kastrati, si karakter krejt i kundĂ«rt nga protagonisti qendror. Por zbulohet edhe gjendja e tij financiare. VĂ«shtirĂ«sitĂ« e klasĂ«s punĂ«tore mund tĂ« pĂ«rmblidhen si temĂ« e komplet dramĂ«s. Ngjarja zhvillohet nĂ« Gjermani.

Jeta e Vojçekut Ă«shtĂ« poshtĂ«rim i pafundmĂ«. Nga tĂ« gjithĂ« ai pĂ«rqeshet, pĂ«rbuzet, nĂ«nçmohet. Veçmas nga kapiteni i tij, qĂ« luhet nga Arbies Komoni. Paralele midis tĂ« pasurit dhe tĂ« varfrit ngrihen veçmas kur gruaja e kapitenit, Megi, qĂ« luhet nga Aurita Agushi, e viziton Marian, qĂ« i jep pĂ«r detyrĂ« tĂ« shpĂ«rndajĂ« dy mijĂ« zarfe nĂ«pĂ«r qytet. SipĂ«r shtĂ«pisĂ« ku ata banojnĂ« Ă«shtĂ« thertorja qĂ« kundĂ«rmon rĂ«ndĂ«. 

Kur Vojçeku ndeshet nĂ« njĂ« formĂ« pĂ«r tĂ« siguruar para, gjendja e rĂ«ndĂ« financiare reflektohet kur nuk i intereson fare tĂ« dijĂ« sesi praktikohet ajo dhe cilat janĂ« efektet e pasojat. ËshtĂ« testim medikamentesh pĂ«r tĂ« parĂ« sesi trupi reagon ndaj tyre. 

“NjĂ« djalĂ« qĂ« jeton nĂ« kushte tĂ« vĂ«shtira dhe qĂ« e do shumĂ« gruan e tij. Ai do ta ndryshojĂ« pak jetĂ«n e tij duke iu nĂ«nshtruar njĂ« testi mjekĂ«sor i cili e çon nĂ« njĂ« gjendje tjetĂ«r mendore”, ka thĂ«nĂ« aktori Bujar Ahmeti qĂ« luan rolin qĂ« ia jep dramĂ«s edhe titullin.

Ngjarjet vijnĂ« edhe si pasojĂ« e traumave nĂ«pĂ«r tĂ« cilat ka kaluar protagonisti (Foto: Rilind Beqa)  

Ka thĂ«nĂ« se nĂ« shfaqje, mirĂ«sia e Vojçekut keqpĂ«rdoret dhe shfrytĂ«zohet naiviteti i tij. 

“Ky Ă«shtĂ« njĂ« motĂ«rzim, dramatizim i tekstit tĂ« BĂŒchner ku autori ka bĂ«rĂ« njĂ« ndryshim ku vjen nĂ« pah karakteri i njĂ« djali tĂ« rĂ«ndomtĂ«, qĂ« nuk e ka gjendjen e mirĂ« financiare, i cili i nĂ«nshtrohet testit. NjerĂ«zit pĂ«rreth tij ia lakojnĂ« komplet jetĂ«n, ia keqpĂ«rdorin mirĂ«sinĂ« e tij, naivitetin e tij dhe fillon gradualisht tĂ« bjerĂ« nĂ« ato pozita çfarĂ« janĂ« tĂ« shkruara nĂ« tekst e qĂ« ne i kemi ekzekutuar me performancĂ«â€, ka thĂ«nĂ« aktori Bujar Ahmeti. 

Dieta e rreptĂ« e mjekes, tĂ« cilĂ«n e luan Altina Kusari, e çon pĂ«rherĂ« e mĂ« shumĂ« nĂ« çmenduri. Fillon tĂ« ketĂ« halucinacione. Sheh veten si fĂ«mijĂ« tek vrapon duke ikur nga e Ă«ma. Vojçekun e vogĂ«l e luan Eden Kastrati. 

Aktorja Aurita Agushi e konsideron tematikĂ«n e kĂ«saj shfaqje si tejet emocionale. 

“Jam pritur shumĂ« mirĂ« nga kolegĂ«t, mĂ« kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« ndihem si nĂ« shtĂ«pi. Procesi ka shkuar vaj. Kjo sigurisht kur punon. Tema Ă«shtĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ«, shumĂ« e rĂ«ndĂ«, shumĂ« emocionale. Ka situata shumĂ« dramatike, deri nĂ« tragjedi. Ne themi qĂ« para premierĂ«s jemi si bombĂ« me sahat, por qĂ« nĂ« fund ky rezultat qĂ« e patĂ«, Ă«shtĂ« rezultat i punĂ«s sĂ« jashtĂ«zakonshme, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« tĂ« ZanĂ«s, pastaj aktorĂ«t, por edhe i gjithĂ« stafi qĂ« nuk shihet nĂ« skenĂ«â€, Ă«shtĂ« shprehur ajo. 

Me t’u ngritur perdet e skenĂ«s, paralelisht nis edhe muzika me ritme rocku, interpretuar nga Kreshnik Koshi  (Foto: Rilind Beqa)

Nga gjendja e rĂ«ndĂ« psikologjike, papritmas Vojçekun e kap frika nga vdekja. Kthehet nĂ« pĂ«rbindĂ«sh nĂ« raport me bashkĂ«shorten. Nis tĂ« shfaqet temperamenti i tij. PĂ«rballet me tĂ« kaluarĂ«n e tij e cila nuk duket aq e mirĂ«. Ai Ă«shtĂ« rritur pa prindĂ«r. Duke takuar fĂ«mijĂ«rinĂ« e tij, i rĂ«ndohet edhe mĂ« shumĂ« gjendja. 

Aktori Ahmeti ka thĂ«nĂ« se Ă«shtĂ« dashur tĂ« hulumtohet mirĂ« materiali pĂ«r tĂ« kuptuar gjendjen e personazhit. 

“ËshtĂ« pak sfiduese sepse duhet tĂ« hulumtohet, duhet ditur çfarĂ« krizash nervore, çfarĂ« problemesh e shqetĂ«simesh ka. NĂ« bashkĂ«punim me ZanĂ«n, gjithĂ« ekipin, me shumĂ« sugjerime e propozime kemi ardhur deri te ky rezultat. Shpresoj qĂ« kemi bĂ«rĂ« punĂ« tĂ« mirĂ«. Besoj se publiku i GjakovĂ«s do ta presĂ« mirĂ« kĂ«tĂ« shfaqje dhe shpresoj se do tĂ« ketĂ« jetĂ« tĂ« gjatĂ«â€, Ă«shtĂ« shprehur ai. 

Goditjen e fundit kryepersonazhi e merr nga miku mĂ« i afĂ«rt i tij, Andrew. 

Aktori Edi Kastrati, qĂ« e luan kĂ«tĂ« rol, ka thĂ«nĂ« se ky personazh Ă«shtĂ« pasqyrĂ« e sjelljes sĂ« njerĂ«zve qĂ« na rrethojnĂ« dhe mĂ«nyrĂ«s sesi ata ndikojnĂ« nĂ« jetĂ«. 

“Andrew Ă«shtĂ« njĂ«ri prej personazheve, mik i afĂ«rt dhe i vetmi i Vojçekut, qĂ« e pamĂ« shumĂ« mirĂ« se çfarĂ« ndodhi me tĂ«, sesi ia gatoi dhe sesi ia bĂ«rĂ« jetĂ«n. NjĂ« personazh shumĂ« i mirĂ«, i cili na tregon shumĂ« mirĂ«, shumĂ« qartĂ« se duhet tĂ« kemi shumĂ« kujdes me rrethin qĂ« na rrethon, sidomos nĂ« kĂ«to rrethana qĂ« po jetojmĂ«. Rrethi Ă«shtĂ« i vetmi shqetĂ«sim i njerĂ«zve. Rrethi qĂ« na shtyn tĂ« bĂ«jmĂ« gjĂ«ra, qĂ« na komploton dhe na rregullon situatat e kĂ«qija. Mendoj se kemi arritur ta realizojmĂ« atĂ« qĂ« autori ka dashur ta thotĂ« me Andrew”, Ă«shtĂ« shprehur ai. 

Shfaqja “Vojçeku” zgjat dy orĂ« dhe s’ështĂ« fort lehtĂ« ta mbajĂ« ritmin e tĂ« mos e prekĂ« monotoninĂ«.
Procesin e punĂ«s, Kastrati e ka konsideruar sa tĂ« mundimshĂ«m, aq tĂ« kĂ«naqshĂ«m. 

“Tash jemi liruar krejtĂ«sisht prej njĂ« emocioni, pasi patĂ«m shumĂ« emocione tĂ« them tĂ« drejtĂ«n. Shfaqje e mundimshme pĂ«r ne, por shumĂ« e kĂ«naqshme, sidomos kur e shohim qĂ« ka rezultuar me sukses te publiku, ne jemi shumĂ« tĂ« kĂ«naqur me rezultatin”, ka thĂ«nĂ« ai pas shfaqjes. 

E aktori Bujar Ahmeti e konsideron si punĂ« tĂ« madhe tĂ« krejt ekipit tĂ« shfaqjes. 

“Jemi kĂ«naqur shumĂ«. Ka qenĂ« punĂ« intensive, pĂ«r mua Ă«shtĂ« shumĂ« kĂ«naqĂ«si tĂ« punoj nĂ« Teatrin e GjakovĂ«s, Ă«shtĂ« qyteti im dhe pĂ«r tĂ« dytĂ«n herĂ« po punoj edhe me ZanĂ«n. Jam shumĂ« i lumtur, besoj qĂ« e kemi jetĂ«suar njĂ« shfaqje shumĂ« tĂ« mirĂ«â€, Ă«shtĂ« shprehur ai. 

NĂ« shfaqje, dashuria midis personazheve Ă«shtĂ« e shtirur. Tradhtia shfaqet haptazi e tĂ«rthorazi. 
NjĂ« element sa i çuditshĂ«m, po aq edhe asi qĂ« zgjon kureshtje, ka qenĂ« materiali prej plastike, me ngjyrĂ« tĂ« zezĂ«, qĂ« zgjatet nĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« skenĂ«s. Roli i tij zbulohet vetĂ«m nĂ« fund kur Maria pĂ«shtillet me tĂ« si njĂ« shenjĂ« mbrojtjeje nga Vojçeku, por ngulfatet nga ai po me kĂ«tĂ« material. Po nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n formĂ« e vret edhe veten. 

Regjisorja e shfaqjes, Zana Hoxha, ka thĂ«nĂ« se krejt kĂ«to ngjarje vijnĂ« edhe si pasojĂ« e traumave nĂ«pĂ«r tĂ« cilat ka kaluar protagonisti. 

“Shfaqja ka tĂ« bĂ«jĂ« me njĂ« person fatkeq, Vojçekun, i cili ka kaluar nĂ«pĂ«r trauma gjatĂ« fĂ«mijĂ«risĂ« sĂ« tij, tĂ« cilat vihen nĂ« pah dhe zmadhohen edhe mĂ« shumĂ« kur ai bĂ«het pjesĂ« e njĂ« eksperimenti mjekĂ«sor, pĂ«r shkak tĂ« kushteve tĂ« vĂ«shtira qĂ« e shtyjnĂ« drejt kĂ«tij eksperimenti. Ai humb gjĂ«nĂ« mĂ« tĂ« dashur nĂ« jetĂ« – gruan e tij – e cila pĂ«rfundon e vrarĂ« nga ai dhe ai vret veten. NjĂ« fund tragjik, por mendoj se nuk mund tĂ« ketĂ« njĂ« fund tĂ« lumtur pas kĂ«saj”, Ă«shtĂ« shprehur ajo. 

Ka bĂ«rĂ« tĂ« ditur se provat kanĂ« nisur mĂ« 15 janar dhe se janĂ« gjithsej 24 ditĂ« prova pĂ«r shfaqjen dyorĂ«she. 

“Ka pasur angazhim maksimal nga tĂ«rĂ« ekipi dhe jam shumĂ« e lumtur me rezultatin sepse ky teatĂ«r Ă«shtĂ« i vetmi i tillĂ« nĂ« KosovĂ« me kĂ«to pĂ«rmasa infrastrukturore. E di qĂ« publiku sonte Ă«shtĂ« emocionuar, jam emocionuar edhe unĂ« dhe kemi arritur tĂ« nxjerrim mĂ« tĂ« mirĂ«n qĂ« kemi mundur. ËshtĂ« realizuar koncepti im dhe ajo çfarĂ« unĂ« kam dashur me kĂ«tĂ« shfaqje. Besoj se sonte ka ardhur njĂ« frymĂ« e kĂ«saj shfaqje edhe te publiku”, ka thĂ«nĂ« regjisorja Hoxha.

NĂ« shfaqje ka edhe skena humori midis aktorĂ«ve, por me tĂ« njĂ«jtin efekt nuk pĂ«rcillen te publiku. 
Hoxha ka thĂ«nĂ« se kĂ«to skena qĂ«llimisht nuk janĂ« zmadhuar. 

“NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« paralelisht ndodhin gjĂ«ra shumĂ« tĂ« dhimbshme dhe ato momente humori janĂ« me cinizĂ«m, me sarkazmĂ« dhe nuk kemi dashur t’i rrisim ato mĂ« shumĂ« sepse pastaj del qĂ« personazhi mund tĂ« jetĂ« edhe mĂ« tragjik sesa Ă«shtĂ«. Mendoj se e kemi bĂ«rĂ« njĂ« shfaqje e cila lirisht mund tĂ« reprezentojĂ« GjakovĂ«n nĂ« shumĂ« nivele”, ka thĂ«nĂ« regjisorja. 

Bujar Ahmeti nĂ« rolin e Vojçekut dhe Edi Kastrati nĂ« Andrew nĂ« shfaqjen “Vojçek” (Foto: Rilind Beqa) 

Muzika e shfaqjes Ă«shtĂ« kompozuar nga Tomor Kuçi, ndĂ«rsa lĂ«vizjet skenike janĂ« nga Nicoletta Bonanni nga Anglia. SkenografinĂ« dhe kostumet i ka punuar anglezja Grace Rumsey. 

“BashkĂ«punimi ka shkuar shumĂ« mirĂ« qĂ« nga fillimi. E kemi dizajnuar bashkĂ« si pjesĂ« e njĂ« projekti konceptual dhe pastaj Zana mĂ« tha se me tĂ« vĂ«rtetĂ« do ta bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« skenografi. ËshtĂ« nder ta punoj nĂ« kĂ«tĂ« teatĂ«r kaq tĂ« mrekullueshĂ«m, veçmas qĂ« ky Ă«shtĂ« dizajni i parĂ« profesional i imi”, Ă«shtĂ« shprehur Grace Rumsey. 

“Vojçeku” i BĂŒchnerit konsiderohet si njĂ« nga dramat mĂ« tĂ« interpretuara dhe mĂ« me ndikim nĂ« letĂ«rsinĂ« gjermane. Sipas tĂ« dhĂ«nave pĂ«r shfaqjen, autori u frymĂ«zua nga historia e vĂ«rtetĂ« e Johann Christian Woyzeck, parukier dhe ushtar i Lajpcigut, i cili nĂ« vitin 1821, si shkak i xhelozisĂ«, vrau Christiane Woost me tĂ« cilĂ«n bashkĂ«jetonte. 

BĂŒchner e shkroi tekstin e shfaqjes nĂ« vitin 1836, por mbeti i papĂ«rfunduar si pasojĂ« e vdekjes sĂ« tij nga tifoja nĂ« shkurt 1837. Por ai do tĂ« sqaronte qĂ«llimet e tij pĂ«r veprĂ«n nĂ«pĂ«rmjet njĂ« letre qĂ« do tĂ« linte pas. 

“UnĂ« nuk e pĂ«rbuz askĂ«nd, veçanĂ«risht pĂ«r shkak tĂ« intelektit ose edukimit, pasi nuk Ă«shtĂ« fuqi e askujt qĂ« tĂ« mos bĂ«hemi kryetarĂ« ose kriminelĂ« – sepse nĂ« tĂ« njĂ«jtat kushte do tĂ« bĂ«heshim tĂ« gjithĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«, ose sepse nga jashtĂ« kushtet na gĂ«njejnĂ« tĂ« gjithĂ«ve”, do tĂ« shkruante autori BĂŒchner. 

NjĂ« mesazh tĂ« tillĂ« e lĂ« si jehonĂ« edhe “Vojçeku” i GjakovĂ«s.

Elira Lluka
In Publikimet

Gratë ballkanase vënë në skenë dramën e lashtë greke për të dënuar vuajtjet e grave në luftë

Media: Freance24; Teelegrafi.com
Titulli i storjes: Gratë ballkanase vënë në skenë dramën e lashtë greke për të dënuar vuajtjet e grave në luftë
Data: 23 nëntor 2024
Linku: https://telegrafi.com/afp-grate-ballkanase-vene-ne-skene-dramen-e-lashte-greke-per-te-denuar-vuajtjet-e-grave-ne-lufte/

Mediumi i njohur francez AFP, i ka dedikuar njĂ« artikull, dy grave ballkanase, njĂ«ra kosovare dhe tjetra serbe, pĂ«r adaptimin e njĂ« tragjedie tĂ« lashtĂ« greke qĂ« vĂ« theksin jo tek shkatĂ«rrimi qĂ« lufta iu shkakton grave, por tek aftĂ«sia e grave pĂ«r t’u shĂ«ruar e rezistuar.

BĂ«het fjalĂ« pĂ«r veprĂ«n e njohur “GratĂ« Trojane”, tragjedi e shkruar nga Euripidi, e shfaqur pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« vitin 415 para Krishtit dhe kjo vepĂ«r Ă«shtĂ« njĂ« dĂ«nim i ashpĂ«r i mizorive tĂ« luftĂ«. Tragjedia fokusohet nĂ« mjerimin dhe padrejtĂ«sitĂ« qĂ« pĂ«rjetojnĂ« gratĂ« e TrojĂ«s pas konfliktit ndĂ«rmjet popullit tĂ« tyre dhe grekĂ«ve.

Tani, kjo vepĂ«r e lashtĂ« greke Ă«shtĂ« adaptuar nga dy artistet  Zana Hoxha (qĂ« vjen nga Kosova) dhe Maja Mitic (qĂ« vjen nga Serbia) dhe Ă«shtĂ« shfaqur nĂ« PrishtinĂ« dhe Beograd.

Versioni i HoxhĂ«s dhe Mitic, pĂ«r sa i pĂ«rket veprĂ«s, ka njĂ« fokus tĂ« veçantĂ«, shkruan AFP.

“NĂ« versionin tonĂ«, ne ecim pĂ«rpara duke u kujdesur gjithashtu pĂ«r njĂ«ra-tjetrĂ«n, duke gjetur mĂ«nyra pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar fĂ«mijĂ«t tanĂ«â€, ka deklaruar Hoxha e cila Ă«shtĂ« regjisore e shfaqjes “GratĂ« e TrojĂ«s”.

“Kjo tregon se nĂ« mes tĂ« konfliktit dhe luftĂ«s, nĂ« mes tĂ« urrejtjes, gratĂ« janĂ« ato qĂ« gjejnĂ« mĂ«nyra pĂ«r tĂ« rezistuar”.

Siç shkruan AFP, ky adaptim i veprës i jep jehonë diskutime të pafundme ndërmjet politikanëve [burra] të Serbisë dhe Kosovës, të cilët një çerek shekulli pas përfundimit të luftës, ende nuk kanë arritur një paqe të qëndrueshme. Gratë në këtë rast, negociojnë në skenën e dizajnuar me seriozitet.

Si kosovare dhe regjisore feministe, Hoxha e cila “ende ka kujtime tĂ« hidhura nga lufta”, ajo deklaroi pĂ«r mediumin se “ishte e rĂ«ndĂ«sishme ta realizonin kĂ«tĂ« shfaqje, sepse fatkeqĂ«sisht Ă«shtĂ« shumĂ« relevante edhe sot”.

PËRTEJ GJUHËS

Në dramën e Euripidit, gratë e Trojës martohen dhunshëm me armiqtë e tyre, vriten dhe sakrifikohen mbi varret e burrave që ranë në betejë.

Ato janë viktimat e luftës që pason.

“Kjo histori duhej tĂ« tregohej nga dy gra”, thotĂ« Mitic, e cila Ă«shtĂ« bashkĂ«-regjisore e HoxhĂ«s.

“Burrat, ata bĂ«jnĂ« luftĂ«rat
 Pasojat bien mbi gratĂ« dhe fĂ«mijĂ«t e tyre”, u shpreh ajo.

Mitic e portretizon Hekubën, ish-mbretëreshën e Trojës, së cilës fëmijët i sakrifikohen, njëri pas tjetrit, për shkak të marrëzive të luftës.

Ajo reciton tekstin e Euripidit nĂ« gjuhĂ«n serbe, derisa Taltibi, qĂ« vjen pĂ«r t’i njoftuar gratĂ« pĂ«r fatin e tyre, pĂ«rgjigjet nĂ« shqip.

Përkthimi në anglisht shfaqet në murin mbrapa.

Ajo që me të vërtetë është në një moment në këtë shfaqje, shikuesit nuk mund të dallojnë më gjuhët e ndryshme, sepse siç shkruan AFP, dhimbja është universale.

“MarĂ«dhĂ«nia, emocionet qĂ« kĂ«ta aktorĂ« janĂ« nĂ« gjendje t’i bartin, janĂ« mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme se barrierat gjuhĂ«sore”, u shpreh Hoxha.

“ARTI KA FUQI”

Dhe, pavarĂ«sisht nĂ«se flasin serbisht, shqip ose anglisht, shkruan AFP, gratĂ« trojane i bĂ«jnĂ« audiencat tĂ« reflektojnĂ« dhe t’i zemĂ«rojnĂ«.

“Edhe personazhet tona janĂ« tĂ« zemĂ«ruara”, shpjegon Hoxha. “ThonĂ«, ‘mjaft mĂ«, nuk e duam mĂ« kĂ«të’. “Pse po vuajmĂ«? Pse duhet qĂ« Kasandra tĂ« ekzistojĂ« ende sot? Pse Andromaka duhet tĂ« humbasĂ« fĂ«mijĂ«n e saj?”.

Në një moment të shfaqjes, Andromaka thotë se dëshiron të mund të ecë lirshëm me burrin dhe djalin e saj, pa u ndjerë e kërcënuar në rrugë, kujton Hoxha. Kjo ndjesi mbetet e pandryshuar për gratë sot, sipas saj.

“Ka vetĂ«m disa vende nĂ« botĂ« ku ndihem plotĂ«sisht e sigurt pĂ«r tĂ« qenĂ« vetvetja. Ne po pĂ«rpiqemi ta ndryshojmĂ« kĂ«tĂ«â€, shtoi ajo. “Nuk mendoj se shfaqja vet mund ta bĂ«jĂ« kĂ«tĂ«. Por, arti e ka fuqinĂ« tĂ« tĂ« sjellĂ« diçka qĂ« ndoshta nuk e kishe ditur as qĂ« ekzistonte”.

Theksi në adaptimin e Hoxhës dhe Mitic mbi rëndësinë universale të shqetësimeve të protagonistëve shtrihet edhe në zgjedhjen e kostumeve të tyre.

Personazhet janĂ« tĂ« veshur nĂ« lĂ«kurĂ« tĂ« zezĂ« dhe çizme deri te kyçet e kĂ«mbĂ«s — njĂ« uniformĂ« qĂ« mund t’i pĂ«rkasĂ« çdo ushtrie nĂ« botĂ«.

Po ashtu, Hekuba mund të jetë çdo nënë që vajton kudo në botë.

ËshtĂ« njĂ« histori pĂ«r gratĂ« dhe luftĂ«n “nĂ« çdo pjesĂ« tĂ« botĂ«s, nĂ« çdo shekull, nĂ« çdo kulturĂ«, nĂ« çdo fe”, tha Mitic.

“Kjo Ă«shtĂ« historia qĂ« Euripidi e shkroi shekuj mĂ« parĂ«, por nĂ« fakt ne shohim pĂ«rsĂ«ritjen e tĂ« njĂ«jtit model gjatĂ« luftĂ«s, pas luftĂ«s – pĂ«rdhunime, kriminelĂ«, gjithçka. Ajo qĂ« shohim nĂ« kĂ«tĂ« shfaqje, e shohim vĂ«rtet (sot) nĂ« UkrainĂ«, Gaza, ose nĂ« KosovĂ«, Bosnje, ose kudo ku ndodhin konflikte, pĂ«rfshirĂ« SomalinĂ« dhe Sudanin”, tha Mitic. /Telegrafi/

Elira Lluka
In Publikimet

ZĂ«ra tĂ« padĂ«gjuar: “GratĂ« e TrojĂ«s” zĂ«rojnĂ« rrĂ«fimin e dhunimeve nĂ« luftĂ«

Media: KTV
Titulli i storjes: ZĂ«ra tĂ« padĂ«gjuar: “GratĂ« e TrojĂ«s” zĂ«rojnĂ« rrĂ«fimin e dhunimeve nĂ« luftĂ«
Data: 10 nĂ«ntor 2024
Linku: https://www.koha.net/shtojca-kulture/zera-te-padegjuar-grate-e-trojes-zerojne-rrefimin-e-dhunimeve-ne-lufte

Nga: Col Mehmeti

Të vdekurit tashmë nuk preken, sepse frika, agonia, dhe vuajtjet rëndojnë më së shumti mbi ata që kanë mbijetuar. Me një dallim të shënueshëm prej veprës origjinale të Euripidit, ku perdet bien me vaje e tragjedi, kjo performancë sjell shpresë nëpërmjet ndërfutjes së momenteve me humor

Sot, shkrehja e thirrjeve kundĂ«r luftĂ«s mund tĂ« duket si gjĂ«ja mĂ« e lehtĂ« pĂ«r t’u bĂ«rĂ«. PĂ«r fat tĂ« keq, ka raste e raste kur Ă«shtĂ« si pĂ«r dreq zor qĂ« tĂ« shquhet vija ndarĂ«se mes zemĂ«ratĂ«s sĂ« njĂ«mendĂ«t dhe gjakimit pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« kapital moral, shtirjes pĂ«r drejtĂ«si morale apo vetafirmimit egoist. MegjithĂ«kĂ«tĂ«, kur thirrjet kundĂ«r luftĂ«s ngrihen mbi themele vuajtjesh njerĂ«zore mes vigmash, çirrjesh e vajesh tĂ« pikĂ«llimta, arti i madh e pĂ«rshkon tejpĂ«rtej ndĂ«rgjegjen njerĂ«zore. Mbi sfondin e sĂ« tashmes sĂ« tij me luftĂ«ra tĂ« kurrĂ«mbarimta qĂ« po e pllakosnin GreqinĂ« e shekullit tĂ« 5-tĂ« para erĂ«s sonĂ«, Euripidi zĂ«roi botĂ«n e brendshme copĂ«-copĂ« tĂ« grave fatkeqe dhe makthit tĂ« kudondodhur tĂ« luftĂ«s.

E krijuar nĂ« vitin e largmĂ« 415 para erĂ«s sonĂ«, drama Trƍiades nuk sjell mejdanet heroike tĂ« TrojĂ«s, mĂ«symjet plot dalldi kundĂ«r mureve e bedenave tĂ« saj, trillet e Zotave apo rrengjet e palĂ«ve tĂ« hasmuara. PĂ«rkundrazi, Hekuba, Kasandra, Andromaka, Helena dhe kori i grave tĂ« vrerosura janĂ« heroinat tragjike nĂ« shkrumbnajĂ«n e luftĂ«s sĂ« hatashme. Fitues e humbĂ«s qĂ«ndrojnĂ« njĂ«soj pĂ«rballĂ« stivĂ«s me tĂ« vdekur, mes tĂ« cilĂ«ve janĂ« edhe mĂ« tĂ« dashurit e tyre dhe gjithĂ« ajo botĂ« e shuar qĂ« duket sikur nuk ekzistoi askurrĂ«. NĂ«pĂ«rmjet dramĂ«s sĂ« tij, Euripidi e rifrymĂ«toi tĂ« kaluarĂ«n homerike, madje anĂ«n mĂ« tĂ« errĂ«t tĂ« saj, pĂ«r tĂ« aluduar tek e tashmja e zymtĂ« dhe lemeritĂ«se ku poliset greke, tĂ« zhytura nĂ« luftĂ«ra ndĂ«rmjet vete, po i skalisnin vetes njĂ« epitaf turpi.

Aty ku Euripidi vetëm me ngurrim shfaqte ndonjë kundërvënie ndaj Zotave për shpërfilljen e tyre, kjo performancë nga Prishtina plot guxim e pa fije frike thotë që vetë feja është fabrikë dhune. Bota e rrënuar e Trojës ka viktima andej e këndej, por të vdekurit tashmë nuk preken, sepse frika, agonia, dhe vuajtjet rëndojnë më së shumti mbi ata që kanë mbijetuar
 

Troja e lashtë, Troja moderne

Vepra antiluftĂ« e Euripidit ka rezonime tĂ« gjithĂ«kohshme e tĂ« gjithĂ«botshme, por rimbushja e saj me gjuhĂ« tĂ« re, me zĂ«ra tĂ« rinj e prekje bashkĂ«kohore Ă«shtĂ« njĂ« grishje e fortĂ« qĂ« tĂ« ulesh, posi teatĂ«rdashĂ«sit e dikurshĂ«m athinas me rastin e DionisisĂ«, e tĂ« shohĂ«sh produksionin mĂ« tĂ« ri tĂ« Euripidit. Ndjesi tĂ« tilla shpĂ«rvilen edhe nĂ« performancĂ«n teatrore “GratĂ« e TrojĂ«s” e bashkĂ«regjisoruar nga Zana Hoxha dhe Maja Mitić, qĂ« pĂ«r tĂ« dytin vit me radhĂ« u shfaq nĂ« Teatrin Dodona nĂ« PrishtinĂ«. Me fillesĂ« nga njĂ« proces krijues bashkĂ«punimi mes PrishtinĂ«s e Beogradit, shfaqjet e saj pĂ«r dy mbrĂ«mje me radhĂ«, mĂ« 5 dhe 6 nĂ«ntor, vunĂ« nĂ« pah njĂ« stĂ«rhollim performimi nga artistĂ«t e trupĂ«s sĂ« “Artpolisit” dhe kolegĂ«ve tĂ« tyre nga Serbia. 

Qysh mĂ« 1965, Sartri pati bĂ«rĂ« njĂ« pĂ«rshtatje tĂ« kĂ«saj drame kurdoherĂ« tĂ« re, e cila qĂ«lloi tĂ« ishte protestĂ« e fuqishme kundĂ«r luftĂ«s nĂ« Algjeri. SĂ« fundmi, shkrimtari e aktori ShpĂ«tim Selmani e sipĂ«rmori kĂ«tĂ« sprovĂ« kaq tĂ« vĂ«shtirĂ«, pra duke i dhĂ«nĂ« njĂ« shije lokale e njĂ« jeh gjithandej botĂ«s. Teksti i tij e ruan kuadrin origjinal me zota e vdekatarĂ«, e megjithatĂ« pĂ«rditĂ«simi i tij dramaturgjik rezonon gjerĂ« e gjatĂ« nĂ« realitetet e ditĂ«ve tona. 

NĂ«pĂ«rmjet zĂ«rave tĂ« personazheve femra qĂ« janĂ« kurthuruar nĂ« mynxyrĂ«n e vet – si puna e HekubesĂ« gjĂ«mĂ«madhe, AndromakĂ«s fatkeqe, KasandrĂ«s fatthĂ«nĂ«se e HelenĂ«s sfiduese – ai shtjell dhembjen e pareshtur tĂ« KosovĂ«s me britmat, vajet e vuajtjet e 20 mijĂ« grave qĂ« ishin viktima tĂ« dhunimit gjatĂ« luftĂ«s. 

“Familjet e lumtura janĂ« qĂ« tĂ« gjitha tĂ« njĂ«jta; secila familje e palumtur Ă«shtĂ« e palumtur nĂ« mĂ«nyrĂ«n e vet”, ishin fjalĂ«t e Tolstoit, me tĂ« cilat e hap romanin e tij mbi zhbĂ«rjen psikologjike tĂ« heroinĂ«s sĂ« tij moderne, Ana Karenina. KĂ«to fjalĂ« disi mund tĂ« pĂ«rshtaten edhe kĂ«tu pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« se çdo dhembje njerĂ«zore ka njĂ« shenjĂ« unike, qĂ« kĂ«rkon pĂ«rpjekje pĂ«r ta kapur botĂ«n e brendshme tĂ« zhbĂ«rjes e rrĂ«nimit psikologjik qĂ« shpesh kalon i pazĂ«. 

Derisa στÎčÏ‡ÎżÎŒÏ…ÎžÎŻÎ± (stikhomythia) e origjinalit euripidian flet me gjuhĂ« moderne, ai sakaq merr fuqi kundĂ«r luftĂ«s e mizorive tĂ« saj. Kjo mĂ« sĂ« miri gjen shprehje nĂ«pĂ«rmjet monologĂ«ve tĂ« Selmanit (i cili, njashtu, Ă«shtĂ« pjesĂ« e kastit tĂ« shfaqjes). KapĂ«rthurja e dy kohĂ«rave tĂ« ndryshme Ă«shtĂ« drejtpeshuar mjeshtĂ«risht me anĂ« tĂ« thyerjeve tĂ« “murit tĂ« katĂ«rt” dhe referencave tĂ« herĂ«pashershme moderne: “E gjithĂ« bota Ă«shtĂ« Troja jonĂ« e lashtĂ« dhe Troja juaj moderne. MijĂ«ra kuaj, jo prej druri, por prej çeliku… fluturojnĂ«. PegasusĂ« tĂ« hekurt qĂ« hedhin bomba andej e kĂ«ndej”.

Të gjallët vuajnë

PĂ«rtej aspekteve tĂ« saj teknike, performanca si sipĂ«rmarrje Ă«shtĂ« larg mĂ« kĂ«rkuese sesa qĂ« mund tĂ« pritet. PĂ«rveç sfidave tĂ« njĂ« fqinjĂ«sie ende tĂ« vĂ«shtirĂ« me plot smira, paragjykime e armiqĂ«sira, “GratĂ« e TrojĂ«s” u pĂ«rballĂ«n edhe mĂ« njĂ« problem shtesĂ«. VallĂ« dy gjuhĂ«t e shfaqjes, shqipja e serbishtja, do tĂ« shkonin mirĂ« me njĂ«ra-tjetrĂ«n? Si produksion dygjuhĂ«sh, puna e dy regjisoreve Zana Hoxha dhe Maja Mitić meriton veçse lĂ«vdata. DygjuhĂ«sia shkrihet kaq sublimisht me ndĂ«rveprimin e njĂ« kasti tĂ« zgjedhur me aktorĂ« si Maja Mitić, ShpĂ«tim Selmani, Semira Latifi, Branka Stojković, QĂ«ndresa Kajtazi, Labinot Raci dhe Aleksandar Stoimenovski. Andaj, mund tĂ« thuhet lirshĂ«m se as audienca vendore e as ajo e huaj nuk mund tĂ« vĂ«rĂ« re ndonjĂ« inkonsistencĂ«. 

JanĂ« dy detaje skenografike qĂ« e kanĂ« hak vlerĂ«simin: nĂ« skenĂ«n e hapjes, janĂ« improvizuar valĂ« deti, nga tĂ« cilat del Poseidoni qĂ« vajton rĂ«nien e TrojĂ«s. E gĂ«rshetuar me efektet zĂ«ruese nga gjĂ«mimi i valĂ«ve tĂ« detit, kjo pĂ«rfton ndjesinĂ« e njĂ« pashprese tĂ« plotĂ« pĂ«rballĂ« provanisĂ« sĂ« pashpirt e memece qĂ« i ka braktisur vdekatarĂ«t. GjatĂ« performancĂ«s, herĂ« pas here shfaqen edhe pendla qĂ« pezullojnĂ« nĂ« ajĂ«r, njĂ« element ky qĂ« pĂ«rpuqet me fytyrat pikĂ« e vrer tĂ« grave fatkeqe, duke e theksuar brishtĂ«sinĂ« e jetĂ«s sĂ« tyre. Ç’ështĂ« e vĂ«rteta, kĂ«to janĂ« strategji tĂ« mrekullueshme regjisoriale qĂ« shfrytĂ«zojnĂ« elemente tĂ« tilla pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« spikamĂ« pĂ«rpjekjet vigane tĂ« grave kundĂ«r forcave tĂ« gjithĂ«fuqishme.

NĂ« origjinalin grek, thuajse secili deklamim i personazheve femra pĂ«rmban shpĂ«rthime dhembjeje e pikĂ«llimi (nĂ« origjinal ka pa fund raste vajtimesh si aiaĂ­ aiaĂ­, ottototototoĂ­, iĂł iĂł, aiaĂ­, dhe Ă© Ă©, tĂ« cilat, nĂ« kohĂ«n e Euripidit, ishin evokime realiste nga jeta e pĂ«rditshme). Sado qĂ« agonia e kĂ«tyre grave fatprera pezullon nĂ« ajĂ«r, performanca si tĂ«rĂ«si Ă«shtĂ« njĂ« ndĂ«rlojĂ« e bukur mes dialogĂ«sh tĂ« goditur, njĂ« skene tĂ« thjeshtĂ« por tĂ«rheqĂ«se, dhe muzikĂ«s, e cila kap gjendjet kontrastuese e tĂ« ndryshueshme tĂ« personazheve. 
ËshtĂ« njĂ« lojĂ« qĂ« bĂ«n tok vargje euripidiane me evokime krejt moderne, duke e theksuar fatin e gjĂ«mshĂ«m tĂ« 20 mijĂ« grave tĂ« dhunuara gjatĂ« luftĂ«s nĂ« KosovĂ«. Kjo ndĂ«rdyshje mendore e fizike mĂ« sĂ« miri jepet nga Andromaka: “Ata mĂ« detyruan tĂ« jetoj”. 

Ngjan shpesh, sidomos nĂ« momente agonie, qĂ« tĂ« dalin nĂ« sipĂ«rfaqe shpĂ«rthime tĂ« thella ekzistencialiste: “VetĂ«m tĂ« vdekurit nuk ndiejnĂ« dhembje”. Aty ku Euripidi vetĂ«m me ngurrim shfaqte ndonjĂ« kundĂ«rvĂ«nie ndaj Zotave pĂ«r shpĂ«rfilljen e tyre, kjo performancĂ« nga Prishtina plot guxim e pa fije frike thotĂ« qĂ« vetĂ« feja Ă«shtĂ« fabrikĂ« dhune. Bota e rrĂ«nuar e TrojĂ«s ka viktima andej e kĂ«ndej, por tĂ« vdekurit tashmĂ« nuk preken, sepse frika, agonia, dhe vuajtjet rĂ«ndojnĂ« mĂ« sĂ« shumti mbi ata qĂ« kanĂ« mbijetuar. 

Me njĂ« dallim tĂ« shĂ«nueshĂ«m prej veprĂ«s origjinale tĂ« Euripidit, ku perdet bien me vaje e tragjedi, kjo performancĂ« sjell shpresĂ« nĂ«pĂ«rmjet ndĂ«rfutjes sĂ« momenteve me humor. Ky Ă«shtĂ« njĂ« tjetĂ«r shembull i thyerjes sĂ« “murit tĂ« katĂ«rt” kur autori dhe aktori, ShpĂ«tim Selmani, rijetĂ«son njĂ« skenĂ« qĂ« ngjan aq shumĂ« me “Deconstructing Harry” tĂ« Woody Allenit: si nga hiçi, ai pĂ«rballet sy me sy me personazhet e tij reale, nga jeta e pĂ«rditshme, plot me rrebe, qĂ« i ankohen pĂ«r fatet qĂ« ai ua shortoi atyre. Ka shpresĂ«, prandaj, ka edhe jetĂ«!

Elira Lluka
In Publikimet

Shfaqja ‘GratĂ« e TrojĂ«s’, thirrjet shqip e serbisht qĂ« shkundĂ«n skenĂ«n e “DodonĂ«s” nĂ« kĂ«rkim tĂ« paqes

Media: Kallxo.com
Titulli i storjes: Shfaqja ‘GratĂ« e TrojĂ«s’, thirrjet shqip e serbisht qĂ« shkundĂ«n skenĂ«n e “DodonĂ«s” nĂ« kĂ«rkim tĂ« paqes
Data: 07 nĂ«ntor 2024
Linku: https://kallxo.com/kulture/shfaqja-grate-e-trojes-thirrjet-shqip-e-serbisht-qe-shkunden-skenen-e-dodones-ne-kerkim-te-paqes/

Nga: Isa Vatovci

Historia më tragjike e pushtimit dhe shkatërrimit të Trojës antike pasqyrohet me robërimin e grave trojane nga grekët; mbretëreshës Hekuba, Kasandrës, Poliksenës e Andromakës.

TĂ« pĂ«rjetĂ«suar me tragjedinĂ« “GratĂ« e TrojĂ«s”, tĂ« shkruar nga Euripidi, pas fundit tĂ« TrojĂ«s ato ndahen nga mbretĂ«rit e princĂ«rit grekĂ« si plaçkĂ« lufte-robĂ«resha.

Kjo histori e dhimbshme i ka shĂ«rbyer QendrĂ«s pĂ«r Arte dhe Komunitete, “Artpolis” dhe njĂ« grupi artistĂ«sh nga Beogradi (Serbi) pĂ«r tĂ« krijuar shfaqjen “GratĂ« e TrojĂ«s”, duke treguar se dhimbja dhe realiteti trojan vazhdon tĂ« jetojĂ« edhe nĂ« kohĂ«n tonĂ«.

Me dramaturgji dhe regji tĂ« Zana HoxhĂ«s dhe Maja Mitiq (Maja Mitić), dhe me tekst bashkĂ«kohor nga ShpĂ«tim Selmani, “GratĂ« e TrojĂ«s” Ă«shtĂ« shfaqur tĂ« martĂ«n mĂ« 05.11.2024, nĂ« Teatrin “Dodona” nĂ« PrishtinĂ«.

E inskenuar nga aktorĂ« shqiptarĂ« e serbĂ«, “GratĂ« e TrojĂ«s” shpalosi vuajtjet e grave pas luftĂ«s, duke nxjerrĂ« nĂ« pah dhunĂ«n edhe brutalitetin ndaj tyre.

E veçanta e shfaqjes është se aktorët shqiptarë flasin shqipe, ndërsa ata serbë serbisht, gjatë gjithë shfaqjes, të titruar në gjuhën angleze.

Shfaqja sjell përmes qasjes feministe ndjeshmërinë dhe qëndresën e grave përballë terrorit të luftë, nga Greqia antike e deri në ditët e sotme, ku luftërat po bëjnë kërdi. Gratë trojane udhëtojnë në kohë duke ri-sjellë tragjedinë e grave të që kanë përjetuar luftën e fundit në Kosovë, luftën në Gaza, Ukrainë, e gjetiu. Shfaqja bën thirrje për paq dhe fundin e konflikteve në botë, një thirrje që mori duartrokitjet e publikut.


Pamje nga shfaqja “GratĂ« e TrojĂ«s”. Foto: KALLXO.com.

“Troja, metafora pĂ«r krimet e sotme”

Aktorja serbe, Maja Mitiq, tha pĂ«r KALLXO.com se “GratĂ« e TrojĂ«s” flet rreth luftĂ«s, qĂ« nĂ« kĂ«tĂ« moment po ndodhĂ« nĂ« Gaza ose nĂ« Somali, apo luftĂ«s gjatĂ« vitet e tĂ« ‘90-ta nĂ« Ballkan, nĂ« ish-Jugosllavi. Ajo thotĂ« se arti duhet tĂ« fitojĂ« pĂ«rballĂ« luftĂ«s.

“Ndjehem sikur gjithmonĂ« arti duhet tĂ« fitojĂ«, jo lufta dhe jo vrasja, pĂ«rdhunimi, kush e di sa artistĂ« nĂ« kĂ«to kohĂ« nga Gaza apo Ukraina qĂ« janĂ« emigrantĂ«. Ne mendojmĂ« pĂ«r kĂ«ta njerĂ«z, janĂ« nga lufta, janĂ« emigrantĂ« dhe kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse e pyes skenaristin, pse nuk i keni pĂ«rfshirĂ« edhe disa zota nga mitologjia greke qĂ« mund t’i mbronin pak, ndoshta do tĂ« mund t’i ndalnim kĂ«to luftĂ«ra qĂ« po ndodhin”- thotĂ« Mitiq, e cila Ă«shtĂ« edhe bashkĂ«regjisore e shfaqjes, “GratĂ« e TrojĂ«s”.

Mitiq thotĂ« se “GratĂ« e TrojĂ«s” do tĂ« shfaqet 22 dhe 23 nĂ«ntor (2024) nĂ« QendrĂ«n pĂ«r dekontaminim Kulturor nĂ« Beograd. Sipas saj, Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« sjellĂ«sh narrativat e luftĂ«s pĂ«rmes artit. Por, siç thotĂ«, janĂ« tema tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r ndryshimin e shoqĂ«risĂ«. “UnĂ« zakonisht po zgjedh tema qĂ« janĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r ndryshimin e shoqĂ«risĂ«, sepse besoj se mund tĂ« bĂ«j ndryshim”- tha Mitiq.

Aktori Shpëtim Selmani, që ka dramatizuar tekstin modern të shfaqjes, tha për KALLXo.com, se qëllimi i shfaqjes është që tw tregohet se Troja ekziston edhe në ditët e sotme.

“Ideja e shfaqjes Ă«shtĂ« tĂ« tregojmĂ« se vuajtja e grave ekziston ende, qĂ« sot ende ekziston Troja, nĂ« vendet tĂ« ndryshme ku ka luftĂ«ra, histori qĂ« janĂ« tĂ« ngjashme me tragjeditĂ« e lashta greke, jemi mbĂ«shtet te vepra e Euripidit, ‘GratĂ« e TrojĂ«s’, e kemi bĂ«rĂ« njĂ« gĂ«rshĂ«tim me konflikte aktuale dhe i kemi lidhur situata”- tha ai.


Pamje nga shfaqja “GratĂ« e TrojĂ«s”. Foto: KALLXO.com.

Sfida e dygjuhësisë

Regjisorja Zana Hoxha, tha pĂ«r KALLXO.com se shfaqja “GratĂ« e TrojĂ«s” Ă«shtĂ« rezultat i njĂ« procesi tĂ« gjatĂ« punĂ«. “Nuk ka qenĂ« lehtĂ«, gati njĂ« vit gjysmĂ«, Ă«shtĂ« njĂ« prej proceseve mĂ« tĂ« vĂ«shtira qĂ« i kam bĂ«rĂ« nĂ« jetĂ«â€- tha ajo. Hoxha tha se shfaqja edhe pse bazohet nĂ« njĂ« prej tragjedive greke, flet pĂ«r realitetin e sotĂ«m. “S’kam dashur me i ik asaj çfarĂ« po ndodhĂ«, nuk kam mund me realizua ‘Grat e TrojĂ«s” pa e aktualizuar, pa dhĂ«nĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« KosovĂ«s, GazĂ«s, e asaj çfarĂ« po ndodhĂ« sot nĂ« botĂ«â€- tha Hoxha

Por, sfidĂ« pĂ«r tĂ« ka qenĂ« realizmi i njĂ« shfaqje ku aktorĂ«t shqiptarĂ« flasin shqip, ndĂ«rsa ata serbĂ« serbisht, gjatĂ« gjithĂ« shfaqjes. Por, spas saj, ky Ă«shtĂ« njĂ« hap historik. “Natyrisht, ka qenĂ« sfiduese me punua nĂ« dy gjuhĂ« se asnjĂ« aktorĂ« nuk e ka ditĂ« gjuhĂ«n e serbe, ose aktorĂ«t serbĂ« gjuhĂ«n shqipe. VetĂ«m unĂ« i kam ditĂ« tĂ« dyja gjuhĂ«t dhe ndonjĂ«herĂ« i jepja indikacionet nĂ« tĂ« tri gjuhĂ«t, shqipe, anglisht, serbisht”- ka thĂ«nĂ« ajo.

Shfaqja “GratĂ« e TrojĂ«s”, sipas regjisores Hoxha do tĂ« shfaqet nĂ« Beograd nĂ« Serbi, mĂ« 22 dhe 23 nĂ«ntor (2024). NdĂ«rsa tashmĂ« regjisorja Hoxha ka marrĂ« ftesĂ« pĂ«r pjesĂ«marrje nĂ« Itali pĂ«r vitin e ardhshĂ«m (2025).

Elira Lluka
In Publikimet

SHFAQJA TEATRORE “REVOLTË. AJO THA. REVOLTOHU SËRISH.”

“RevoltĂ«. Ajo Tha. Revoltohu SĂ«rish.”, shkruar nga Alice Birch dhe me regji nga Zana Hoxha, Ă«shtĂ« njĂ« analizĂ« e mprehtĂ«, e zgjuar dhe e thellĂ« mbi çfarĂ« do tĂ« thotĂ« tĂ« jesh grua, e interpretuar nga njĂ« kast tĂ«rĂ«sisht gra, duke pĂ«rfshirĂ« Natalia May, Xixi Xiao, Tanaka Mpofu dhe Olive McHugh.

Bota jonĂ« post-apokaliptike, e dizajnuar nga Grace Rumsey, ri-imagjinon rregullat dhe traditat e mĂ«parshme qĂ« çuan shoqĂ«rinĂ« tonĂ« drejt fundit. Ajo ngre pyetjen: ÇfarĂ« na ndalon tĂ« bĂ«jmĂ« diçka me tĂ« vĂ«rtetĂ« radikale pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar tĂ« ardhmen tonĂ«? Revoluciononi gjuhĂ«n, Revoluciononi botĂ«n. Revoluciononi punĂ«n. Revoluciononi trupin. GjallĂ«rohuni!

pati premierën e saj më 5 shtator në Greenhouse Festival, Londër. Deri tani, është shfaqur katër herë, përfshirë edhe më 28 shtator, 2024 në edicionin e 12-të të Festivalit FemArt.

Dramaturge: Alice Birch

Regjisore: Zana Hoxha

Aktore: Olive McHugh, Tanaka Mpofu, Xixi Xiao, Natalia May

Skenografia dhe Kostumet: Grace Rumsey

Dizajnere Ndriçimi: Ghoti Fisher

Dizajneri i ZĂ«rit: Aidan Gibson

Koreografe: Kristin Fredrickson

Konsulente për Instrumentet: Julia Deng Hanzu

Menaxhere e Skenës: Ace Turner

Asistente e Skenografisë dhe Kostumeve: Xiaomin Fan

Produksioni: LAMDA dhe Orange Tree Theatre

Për më tepër mbi shfaqjen lexoni këto analiza:

Nga Simon Jenner: https://zanahoxha.com/revolt-she-said-revolt-again-recension-nga-simon-jenner/?lang=sq

Nga Shqipe Malushi: https://femart-ks.com/sq/revolt-she-said-revolt-again/

Nga Gili Hoxhaj: https://femart-ks.com/sq/revolte-ajo-tha-revoltohu-serish-hapi-rruge-per-veprim-permes-teatrit//