Teatër

Skenë nga shfaqja “Kabare 1999” nën regji të Zana Hoxhës, e dhënë premierë në Teatrin e Qytetit të Gjilanit, më 5 shkurt 2026 (Foto: Rilind Beqa)

Nga: Berat Bajrami

https://www.koha.net/shtojca-kulture/kabare-1999-liria-si-feste-e-deshperuar-plage-e-kenge-qe-smbaron

Regjisorja Zana Hoxha, e bazuar në veprën “Cabaret” të Joe Masteroffit, e zhvendos ngjarjen nga Berlini i viteve 1930 në Prishtinën e vitit 1999 – një qytet i sapodalë nga lufta, plot me adrenalinën e lirisë së re, i përhumbur në erën e djegur të shtëpive, mungesën e njerëzve e lulëzimin e tregtisë së “më të fortit”. “Kabare 1999” është një realizëm i Kosovës së pasluftës që ende është në kërkim të të mësuarit për të jetuar

“Willkommen, bienvenue, mirë se vini…”, është thirrja që hap botën e “Kabare 1999”, një thirrje që tingëllon si premtim për festë, por që, sa më shumë zgjat shfaqja, aq më shumë kthehet në një ironi të hidhur. Mbrëmjen e më 5 shkurtit 2026, në Teatrin e Qytetit të Gjilanit, kjo kabare u shfaq si një hapësirë e ndarë mes dy botëve: mes dëshirës për të jetuar dhe tregtisë me plagët, mes lirisë së sapofituar dhe frikës së një sistemi që gllabëron secilin që guxon të jetojë i lirë.

Regjisorja Zana Hoxha, e bazuar në veprën “Cabaret” të Joe Masteroff, e zhvendos ngjarjen nga Berlini i viteve 1930 në Prishtinën e vitit 1999 – një qytet i sapodalë nga lufta, plot me adrenalinën e lirisë së re, i përhumbur në erën e djegur të shtëpive, mungesën e njerëzve e lulëzimin e tregtisë së “më të fortit”.

“Klub Europa” është flluska e “lumturisë”, e jetës pa probleme, e lirisë “së plotë” në shndritjen e dritave dhe magjinë e muzikës së pafundme. Aty ku jeta është qejf e plot ngjyra.

Paslufta në kërkim të të mësuarit për të jetuar

Zgjedhjet regjisoriale të Zana Hoxhës na sjellin në jetë personazhe të zakonshme në pamje të parë, porse gjithsecili e përplotëson njëri-tjetrin, secili ka peshën, ngjarjen, luftën dhe mënyrën e vet të konceptimit të jetës. Secili është kompleks, në të njëjtën kohë. Një realizëm i Kosovës së pasluftës që ende është në kërkim të të mësuarit për të jetuar.

Zymtësinë e përditshmërisë së pasluftës personazhet e ndrydhin dhe jetojnë mes dashnisë, seksit e qejfeve në Prishtinën që përqafon individualitetin e atyre që guxojnë, edhe pse të goditur ashpër nga lufta për mbijetesë.

“Kabare 1999” e shemb murin e katërt, publiku nuk është vetëm dëshmitar i ngjarjeve, ai është pjesë e saj me të qeshura e vallëzime. Personazhet janë të shkrira me publikun, të ulur edhe në mesin e tyre bashkëjetojnë momentet. Momente që rrjedhin natyrshëm dhe skena që të bëjnë ta humbësh ndjenjën e kohës. Rrjedhja e shfaqjes është organike, e pasforcuar – nga loja e aktorëve, balerinëve, muzikantëve, e deri te kostumet dhe skenografia.

“Kabare 1999” na sjell Kosovën e pasluftës jo si heroizëm të ngrirë, por si jetë e gjallë, e çrregullt, por ende e padorëzuar plotësisht (Foto: Rilind Beqa)

Një moment që e avancon teatrin vendor

Profesori universitar dhe regjisori, Fadil Hysaj, thotë se ky është teatri i vërtetë dhe “Kabare 1999” e avancon teatrin kosovar.

“Shfaqjet e mira nuk kanë moment, ato rrjedhin skenë pas skene. Ndihesh edhe komod në kuptimin e mirë, kulturalisht, por në të njëjtën kohë sheh se aktorët janë prej fillimit tërë kohën në një pjesë të një koncepti, në këtë rast që ka pasur Zana, edhe secili artist i pranishëm aty, prej balerinëve, kompozitorit, aktorëve, secili është i lirë. Ka një rrjedhë të magjishme dhe ka hapësirë me thënë atë që ndien dhe me thënë në mënyrën më të mirë të mundshme. Shfaqja ka frymëmarrje. Kurrkush, asnjëri prej aktorëve, s’do me tregu tash: ‘Unë kallëzoj çka di me bo’. Por ata luajnë me një koncept. Ky është një moment që e avancon teatrin tonë”, është shprehur Hysaj pas premierës së shfaqjes. “Ky është teatri i vërtetë kur kori vallëzon, kori këndon, krijon personazh, shpreh mendim, por në të njëjtën kohë të gjitha bashkërisht bëhen pjesë të një koncepti, edhe atë koncept e përpin publiku, e pranon emocionalisht në fund kur kryhet shfaqja, e kthen tek artistët me duartrokitje dhe i bën që mos me harru një ngjarje të tillë”.

“Harrojnë shtëpitë e djegura. Personat e zhdukur…”

Në qendër të shfaqjes është Aida, e cila e sheh qytetin me sytë e dikujt që dëshiron të besojë, të jetojë lirinë, e të ëndërrojë. Ajo përpiqet të mbajë distancën estetike, por distanca prishet nga varfëria, nga nevoja për punë, nga tërheqja ndaj Sonit, nga përballja me Claudion, nga kërcënimi i MC-së e bashkëpunimi me Ernestin. Ajo shprehet: “Më pëlqen ky qytet. Është vulgar. I rrëmujshëm. I zhurmshëm. Dhe të gjithë sillen sikur me ardhjen e lirisë të gjitha problemet janë zhdukur”.

Në këtë fjali ka një admirim dhe një ankth njëkohësisht. Sepse menjëherë pas saj vjen kujtesa: “Por harrojnë. Harrojnë shtëpitë e djegura. Personat e zhdukur. Familjet e shkatërruara.”

Kjo është drama e vërtetë e shfaqjes. Jo lufta – por ajo që ndodh pas saj. Momenti kur njerëzit duan të jetojnë, të këndojnë, të duan, të fitojnë para, të ndërtojnë një normalitet, ndërsa një pjesë e tyre ende kërkon të vdekurit.

Në qendër të moralit të shfaqjes qëndron Shyretja, nëna që kërkon djalin e zhdukur, Fatbardhin. Ajo nuk është vetëm figurë tragjike; ajo është figurë ontologjike. “Kur ai u zhduk, emri i tij u bë ironi: fati nuk ishte më i bardhë, por i paqartë, i prerë në mes. I këputur nga lufta”.

Mirëpo Shyretja nuk e pranoi zhdukjen si fund, ajo vazhdonte të kërkonte informacione. Dhe kjo histori nis aty: te vendimi i saj për të mos e mbyllur kërkimin — “sepse disa histori ekzistojnë për të dëshmuar se fundi ende nuk është vendosur”.

Liria është të mos harrosh

Në këtë akt kërkimi që nuk përfundon, shfaqja e gjen një nga kuptimet më të thella të lirisë. Liria nuk është vetëm të jetosh. Liria është të mos harrosh. Është të mos pranosh mbyllje të rreme.

Por përballë kësaj qëndron një botë tjetër – ajo e kabaresë, e cila është më shumë se një lokal. Është një sistem. Një ritëm. Një mënyrë për të harruar. MC e përkufizon këtë filozofi me brutalitet kur këndon: “Parja botën rrotullon”. Dhe papritur, gjithçka bëhet mall – dashuria, trupi, ëndrra, shpresa. Shiten vajza ruse, japoneze, franceze, amerikane… dhe pastaj kosovare “të reja dhe të paprekura”.

“Njerëzit s’janë zhdukur vetëm nga plumbat. Janë zhdukur edhe nga pazaret. […] Me informata. Me shpresë të rreme. Dikush ka bërë tregti me fatin e të zhdukurve. Heshtje”. Këto fjalë të Sonit, të drejtuara ndaj Ernestit, janë akuzë e hapur. Ernesti (dhe MC) bëhen personifikimi i kapitalizmit primitiv të paqes – tregtarë të dhimbjes që blejnë dhe shesin heshtje, shpresë, kohë.

Në këtë botë, liria nuk është më një e dhënë. Ajo bëhet diçka që duhet negociuar çdo ditë. Kjo shfaqet qartë në përballjen mes Aidës dhe MC-së, kur ai i thotë me qetësi: “Këtu rehatinë e ke veç kur ta lejon dikush”.

Dhe më pas, si një ligj i heshtur i realitetit të ri: “Njeri? K’tu njeri bëhesh… veç kur t’lejojnë.”

Pikërisht këtu shfaqja ngre pikëpyetje: çfarë vlere ka liria nëse dinjiteti varet nga leja e dikujt tjetër? Dhe çfarë do të thotë të mbetesh njeri në një vend ku gjithçka mund të blihet?

Por “Kabare 1999” nuk është vetëm kaos. Brenda saj ka një dëshirë të fortë për të jetuar. Ajo shfaqet në mënyra të vogla, të papritura, ndonjëherë të brishta, por me humor e plot dashni. Në dashurinë e vonë mes Afërditës dhe Agimit, që duket pothuaj naive, por që është një akt i heshtur rezistence ndaj vetmisë. Në marrëdhënien e ndërlikuar të Dudijes me ushtarët e huaj, ku mbijetesa dhe mirënjohja përzihen në një zonë morale të paqartë. Në vetë Aidën, që vazhdon të shkruajë edhe kur e kupton se historia e saj nuk është më vetëm për të zhdukurin, por për ata që përfitojnë nga mungesa e tij. Këto nuk janë histori heroike. Janë përpjekje për të jetuar. Për të dashur. Për të mos u shuar.

Zymtësinë e përditshmërisë së pasluftës personazhet e ndrydhin dhe jetojnë mes dashnisë, seksit e qejfeve në Prishtinën që përqafon individualitetin e atyre që guxojnë, edhe pse të goditur ashpër nga lufta për mbijetesë (Foto: Rilind Beqa)

Jetë që nuk dorëzohet plotësisht

Për aktoren Semira Latifi, që e luan Aidën, formati i kabaresë ia ka lehtësuar procesin e krijimit të personazhit, teksa beson se shfaqja do të ketë jetëgjatësi.

“Mundem me thënë që kjo na ka ndihmuar shumë (formati kabare), na ka lehtësuar shumë për ta ndërtuar një personazh, e ka plotësuar personazhin shumë, si personazhin tim edhe të gjitha personazhet e tjera të cilat kanë skena së bashku, kanë storie së bashku. Është një formë e mirë e aktrimit ku secili aktor mundet me shfaqë talentin e vet në formën më të mirë të mundshme para publikut e që sonte ndodhi që publiku e priti tepër mirë, reagimet ishin tepër të mira edhe mendoj që është një projekt i cili ka me pas një jetë të gjatë edhe një publik shumë të fortë brenda vetes”, është shprehur ajo.

Kurse aktorja Aurita Agushi është shprehur se aventura e këtij produksioni veçse ka nisur.

“Jam e stërkënaqur (me reagimet e publikut) sepse aktori në skenë e ndjenë energjinë e publikut. Ia ndien edhe frymëmarrjen, ia ndien edhe energjinë. E di që aventura jonë veç sa ka nis edhe ka me qenë shumë e bukur me krejt ata bashkë që kanë me ardhë me pa këtë spektakël”, ka thënë Agushi, që luan në rolin e zonjës Afërdita.

Në fund, shfaqja nuk ofron një përgjigje. Ajo nuk e mbyll plagën. Nuk e shpëton askënd plotësisht. Por, ajo na lë me një ndjenjë të fortë: se jeta, edhe kur është e çrregullt, edhe kur është e ndotur, vazhdon të kërkojë lumturinë.

“Kabare 1999” na sjell Kosovën e pasluftës jo si heroizëm të ngrirë, por si jetë e gjallë, e çrregullt, por ende e padorëzuar plotësisht.

“Mirë se vini në kabare. Dhe mos harroni – drita fiket kur vendosim ne”.

Më 5 shkurt në Teatrin e Qytetit të Gjilanit, u dha premiera e shfaqjes “Kabare 1999”, me rreth 100 persona në audiencë. Një shfaqje muzikore që e zhvendos rrëfimin nga Berlini i viteve ’30 në Prishtinën e 1999-ës – një qytet i sapo dalë nga lufta dhe po mëson të jetojë përsëri mes shpresës, lodhjes dhe dëshirës për jetë.

Regjisorja Zana Hoxha krijon një hapësirë ku realiteti dhe performanca ndërthuren, ku jeta luhet si spektakël, ndërsa traumën dhe mungesën e njerëzve nuk mund ta fshehësh pas dritave dhe muzikës. Në qendër qëndron Aida (Semira Latifi), një shkrimtare që ëndërron dhe kërkon të dëshmojë, të kuptojë dhe të shkruajë për të zhdukurit, por e gjen veten e tërhequr në një sistem që gjithçka e mat me çmim.

Përmes saj dhe personazheve të tjerë – MC (Kushtrim Qerimi), Soni (Edon Shileku), Ernesti (Gëzim Bucolli), Afërdita (Aurita Agushi), Dudija (Safete Mustafa Baftiu), Claudio (Gani Rrahmani), Agimi (Ali Demi), Gruaja (Mejreme Berisha) dhe ushtari (Blend Arifi) – shfaqja reflekton mbi lirinë, subjektivitetin dhe moralin në një botë që sapo ka dalë nga konflikti.

“Kabare 1999” flet për mënyrën se si kujtesa, shpresa dhe dëshira për të jetuar mbeten akt rezistence në një shoqëri që përpiqet të rindërtojë jetën pas traumës.

29-30.11.2025

“Gratë e Trojës” kanë vazhduar rrugëtimin e tyre përgjatë nëntorit në dy qytete të Serbisë. Më 29 nëntor, 2025 në Reflektor Theater Festival në Beograd dhe një ditë më pas në Puls Teatar në Lazarevac, shfaqja tregoi se legjenda e Trojës nuk është thjesht histori e lashtë, por një reflektim i gjallë mbi vuajtjet e grave që jetojnë në luftë dhe pas saj.

Regjia bashkëkohore nga Zana Hoxha dhe Maja Mitić solli një interpretim të freskët dhe tronditës: Hekuba, Kasandra dhe Andromaka u bënë pasqyrë e grave të sotme, të cilat përballen me shtypje, humbje, shpërngulje dhe dhunë. Publiku pa jo vetëm tragjedinë e individëve, por edhe barrën që historia i ka ngarkuar grave përgjatë shekujve, duke kuptuar se dhimbja nuk është e kohës së kaluar – ajo vazhdon të jehojë mes brezave.

Aktorët Maja Mitić, Shpëtim Selmani, Semira Latifi, Branka Stojković, Qëndresa Kajtazi, Labinot Raci dhe Aleksandar Stoimenovski krijuan një përvojë teatrale të thellë dhe prekëse, duke bashkuar fuqinë e trupit, zërin dhe heshtjen në një gjuhë universale emocioni.

Publiku i përbërë nga rreth 150 persona, në dy prezantimet, u largua i tronditur, por edhe i frymëzuar, duke kuptuar se forca dhe qëndrueshmëria e grave nuk është histori e lashtë – ajo është realitet që kërkon të dëgjohet përditshëm.

Në prezantimin në Beograd u zhvillua edhe një diskutim me publikun, i cili dha komente dhe parashtroi pyetje të shumta rreth procesit të shfaqjes, temave të trajtuara, bashkëpunimit artistik dhe sfidave të bashkëpunimit ndërmjet artistëve nga Kosova dhe Serbia, si një praktikë ende jo e zakonshme në skenën e artit.

Ky produksion, realizuar nga Artpolis në partneritet me Komitetin e Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi dhe mbështetur nga Bashkimi Evropian, ishte një thirrje për empati, reflektim dhe veprim, një dëshmi e fuqisë së grave për të përballuar mizorinë dhe për të mbajtur gjallë shpresën edhe në kohët më të errëta.

Më 19 shtator 2025, Artpolis prezantoi në Paris shfaqjen “Revolt. She Said. Revolt Again”, me regji të Zana Hoxhës, në kuadër të Festivalit WeToo – një festival feminist, gjithëpërfshirës dhe inovativ. Para rreth 80 të pranishmëve, shfaqja u prit me reagime të fuqishme, duke hapur hapësirë për dialog e reflektim.

Me tekst të Alice Birch dhe interpretim nga aktoret Olive McHugh, Tanaka Mpofu, Xixi Xiao dhe Natalia May, shfaqja solli një përvojë teatrore intensive e provokuese, duke trajtuar tema mbi seksualitetin, pushtetin, punën dhe lirinë. Elementet vizuale, si skena e mbushur me shalqi, i dhanë dimension eko-feminist veprës, duke lidhur shtypjen patriarkale me shfrytëzimin e natyrës.

Siç shkruan Gili Hoxhaj, “Në rebelim nuk mjafton vetëm mendimi – të paktën jo për gratë e shekullit 21. Kjo është arsyeja pse shfaqja ‘Revolt. She Said. Revolt Again.’ i jep zë kësaj nevoje.”

Ky prezantim në Paris ishte më shumë se një shfaqje – një akt solidariteti që tejkalon kufijtë kombëtarë dhe sjell një gjuhë universale të barazisë dhe lirisë.

Më 4 shtator 2025, shfaqja “Gratë e Trojës” solli në skenë një udhëtim të dhimbshëm, por edhe të fuqishëm para publikut në Itali, në kuadër të Festivalit Tempora Contempora në Lecce. Luftërat, që prej shekujsh kanë shpërfytyruar njeriun, vazhdojnë të lënë gjurmë të thella në trupin dhe shpirtin e viktimave. Në këtë shfaqje, dhimbja e lashtë e grave të Trojës jehon në Gaza, Ukrainë, Kosovë, Somali e Kongo – duke treguar se plagët e luftës nuk njohin kufij, as kohë.

E bazuar në veprën e Euripidit dhe sjellë në një qasje feministe me regji të Zana Hoxhës dhe Maja Mitić, me tekst bashkëkohor nga Shpëtim Selmani, kjo ndërthurje guximtare bëri që publiku prej rreth 60 spektatorësh të përjetonte një histori ku qëndresa e grave shndërrohet në thirrje për paqe.

Produksioni dygjuhësor – në shqip dhe serbisht – u bë fryt i një bashkëkrijimi dyvjeçar, ku artistë nga Kosova dhe Serbia ndanë të njëjtën skenë: Maja Mitić, Shpëtim Selmani, Semira Latifi, Branka Stojković, Qëndresa Kajtazi, Labinot Raci dhe Aleksandar Stoimenovski.

“Gratë e Trojës” në Lecce ishte një akt kujtese dhe rezistence, një dëshmi se arti mund të bartë plagët e së kaluarës dhe t’i shndërrojë në zëra që thërrasin për drejtësi e paqe universale.

26, 27, 28 & 30 Korrik, 2025 / Prishtinë dhe Novi Sad

Shfaqja “Kujtime nga Lumi” pati një prezantim të hapur për publikun më 26 korrik 2025 në Prishtinë, ndërsa premiera zyrtare u mbajt më 27 korrik. Një reprizë pasoi ditën tjetër, më 28 korrik. Më 30 korrik, lumi i kujtimeve rrjedhi përtej kufijve, duke mbërritur në skenën e Novi Sadit, ku u mirëprit si një udhëtim poetik mes artit dhe kujtesës.

Gjatë këtyre prezantimeve, mbi 180 pjesëmarrës përjetuan këtë ngjarje të veçantë teatrore.

Nëse fëmijëria është vendi ku formohet bota jonë e brendshme, atëherë “Kujtime nga Lumi” ishte një rikthim i guximshëm në këtë vend – të lumtur dhe të dhimbshëm njëkohësisht. Në këtë shfaqje eksperimentale, Zana Hoxha na ftoi të përballemi me atë që shpesh mundohemi ta harrojmë: zërin e padëgjuar të fëmijës brenda nesh.

Me një regji të thellë introspektive dhe një dramaturgji që ndërthur poezinë me realitetin brutal, shfaqja e vendosi publikun në një trajektore të ndjeshme – nga pafajësia tek dhuna e një shoqërie që nuk e përballon “të ndryshmen”. Mance – i portretizuar nga Edon Shileku – nuk ishte vetëm një karakter; ai ishte mishërimi i të gjithëve që janë ndjerë të vegjël përballë përbuzjes, të talentuar por të shtypur, ëndërrimtar i nëpërkëmbur.

Hana (Qendresa Kajtazi) ishte kujtesa e gjallë e atyre që nuk janë më, bartëse e heshtur e dhimbjes, dëshmitare e pafuqisë për të shpëtuar mikun e saj. Në lojën e saj pati njëlloj vuajtjeje të ngurtësuar, që e bëri dhimbjen akoma më të prekshme.

Shfaqja nisi tek Fontana e Pallatit të Rinisë, për të vazhduar në Burgun e Idealit – një udhëtim fizik që u bë metaforë për udhëtimin emocional. Kënga “E di se do të shohë” nga Minatori shoqëroi publikun si një himn i pashprehur i shpresës për të parë e për t’u parë.

Aktorët Elsa Belegu dhe Flamur Ahmeti – jo vetëm e plotësuan këtë rrëfim kolektiv, por sollën përmes trupit dhe zërit kujtesën që nuk hesht kurrë. Çdo skenë ishte një copëz e së vërtetës që shumëkush e mban fshehur. Nuk ishte vetëm struktura e saj eksperimentale që e bëri këtë shfaqje të veçantë, por mënyra se si ajo shndërrohet në një akt të përbashkët shërimi.

“Kujtime nga Lumi” nuk kërkoi vetëm të tregojë një histori – por ishte hapësirë e sigurt për reflektim, për të ndjerë, për të qajtur dhe për të ndarë. Publiku nuk ishte vetëm spektaktor, ai u bë bashkëudhëtar e bashkërrëfyes. Teatri nuk ishte spektakël. Ishte terapi kolektive, e ballafaqim me veten.

Në një shoqëri që shpesh s’ka kohë të dëgjojë, “Kujtime nga Lumi” u bë dëgjim kolektiv. Dhe ky dëgjim, vetë, ishte një formë e shërimit dhe çlirimit nga pesha e së kaluarës.

Media: Observerkult.com
Titulli i storjes: Kur viktima kthehet në fajtor… një fenomen që nuk gjendet vetëm te Vojçeku, por edhe në realitetin tonë
Data: 24.02.2025
Linku: https://observerkult.com/kur-viktima-kthehet-ne-fajtor-nje-fenomen-qe-nuk-gjendet-vetem-te-vojceku-por-edhe-ne-realitetin-tone/?fbclid=IwY2xjawIvIOlleHRuA2FlbQIxMQABHUYQ134tHWydrKnlP2AML8yXktsl1dG0nX3xG_xwqDxdxJnRlJrPMPZbdA_aem__R-USuPrvAgoJdxm9PvXxA

“Vojçeku”, njeriu mes fatit dhe lirisë

Nga Sibel Halimi

Së fundi në Gjakovë u shfaq premiera e dramës “Vojçeku” në regji të Zana Hoxhës.

Në këtë interpretim skenik të fatit njerëzor, personazhi kryesor, Vojçeku, shfaqet si një reflektim i fuqishëm mbi ekzistencën dhe shtypjen e njeriut nga rrethanat, duke ngritur pyetjen thelbësore: A është njeriu i lirë, apo i robëruar nga fati dhe e kaluara e tij?

Në dramën “Vojçeku”, fëmijëria e protagonistit nuk eksplorohet drejtpërdrejt, por prania e një djali të vogël në skenë si personifikim i kujtesës së tij thekson peshën e së kaluarës në formësimin e tragjedisë së tij.

Ky element skenik krijon një lidhje të fuqishme mes kujtesës dhe fatit, duke thelluar kuptimin e rrënjëve të vuajtjes së Vojçekut.

I shtypur në fëmijërinë e tij, Vojçeku na kujton thënien e Friedrich Nietzsche “Ai që lufton me përbindësha duhet të kujdeset që të mos bëhet vetë një përbindësh.”

Tragjedia e tij nuk është një ngjarje e rastësishme, por një vazhdimësi e pashmangshme, ku ai, i shtyrë nga dhuna dhe padrejtësia, shkatërron gjithçka përreth vetes.

Vojçeku paraqitet si një individ i thyer, i shtypur nga varfëria dhe padrejtësia sociale. Ai nuk është në gjendje të ngrihet mbi rrethanat e tij, duke sugjeruar se jeta e tij ka qenë e dënuar që në fillesë. Nga një këndvështrim psikologjik dhe filozofik, fëmijëria e tij mund të shihet si një periudhë ku ai mësohet me nënshtrimin dhe me mungesën e fuqisë për të ndryshuar fatin e tij. Mungesa e një baze të fortë emocionale e bën atë të pambrojtur ndaj shfrytëzimit, duke e çuar drejt shkatërrimit.

Në këtë mënyrë, fëmijëria e Vojçekut nuk është thjesht një e kaluar e errët, por një fillim i pashmangshëm i tragjedisë që ai jeton. Përmes syve të tij shohim një individ të luhatur mes instinktit dhe moralit, mes arsyes dhe çmendurisë. Drama e tij mishëron idetë ekzistencialiste, ku njeriu përballet me absurditetin e jetës dhe kufizimet e jashtme që formësojnë fatin e tij. Ai nuk është vetëm një viktimë e fatkeqësisë, por një simbol i pashmangshmërisë së vuajtjes që përcakton ekzistencën njerëzore.

Adaptimi i Jack Thorne dhe një regji fantastike nga Zana Hoxha e sjellin këtë dilemë në një kontekst modern, duke dëshmuar se sfidat e Vojçekut nuk i përkasin vetëm një epoke të largët, por janë universale.

Në një shoqëri ku individi shpesh ndihet i papërfillshëm përballë forcave të mëdha sociale, Vojçeku bëhet një pasqyrë e realitetit tonë, duke na bërë të reflektojmë mbi kufijtë e lirisë sonë dhe mbi peshën e ekzistencës.

Kjo shfaqje nuk është thjesht një rrëfim tragjik, por një ftesë për të menduar mbi njeriun – mbi atë që e shkatërron dhe mbi shpresën e heshtur për një realitet ndryshe.

Në thelbin e saj, tragjedia e Vojçekut është historia e një njeriu të shfrytëzuar në të gjitha aspektet – ekonomikisht, psikologjikisht, moralisht dhe emocionalisht. Ai është viktimë e një shoqërie që e përdor dhe e flak tutje kur nuk i nevojitet më.

Ironia më e madhe qëndron në faktin se, pasi është shkatërruar nga të gjitha këto forma shtypjeje, shoqëria e gjykon si përbindësh. Ai nuk shihet si një njeri që ka vuajtur, por si një kriminel që duhet të përballet me pasojat. Viktima kthehet në fajtor – një fenomen që nuk gjendet vetëm te Vojçeku, por edhe në realitetin tonë.

Në një kuptim më të gjerë filozofik, Vojçeku nuk është vetëm një individ, por një simbol i të gjithë atyre që shtypen nga një sistem i padrejtë. Ai është një dëshmi se si shoqëria mund të shfrytëzojë një njeri deri në pikën kur ai nuk ka më asgjë për të humbur – dhe më pas ta gjykojë për dëshpërimin e tij.

A është Vojçeku një viktimë, apo një pasqyrë e shoqërisë që e krijoi? Kjo dilemë vazhdon të mbetet e hapur, duke na sfiduar të reflektojmë mbi përgjegjësinë kolektive ndaj individëve të shtypur dhe mbi mënyrën se si shoqëria formëson fatin e tyre.

ObserverKult

Media: Koha.net
Titulli i storjes: “Vojçeku” lë jehonën e njeriut të tjetërsuar deri në fund tragjik
Data: 23.02.2025
Linku: https://www.koha.net/shtojca-kulture/vojceku-le-jehonen-e-njeriut-te-tjetersuar-deri-ne-fund-tragjik?fbclid=IwY2xjawItdR9leHRuA2FlbQIxMQABHeGlTlD02y1J6kDXZNbJgkXHbdvWZQf5BGfRfVDOJhLWAC_Tels7fZjb4w_aem_7IhMPRNRvyz1V6_qLDss4A

Jeta e Vojçekut është poshtërim i pafundmë. Nga të gjithë ai përqeshet, përbuzet, nënçmohet. Në skenën e teatrit “Hadi Shehu” në Gjakovë, “Vojçeku” i Georg Büchnerit nën regji të Zana Hoxhës është vënë si version më modern i veprës, me tekst të përshtatur nga dramaturgu anglez Jack Thorne. Aty bashkëjetojnë çmenduria, efekti i punës çnjerëzore, alkoolizmi dhe jo vetëm. Fundi është tragjik, e në realitet është alarm

Shfaqje përmasash të tilla, synojnë efektin që zgjat te publiku. Provon ta arrijë atë që teatri e synonte qysh në zanafillë – katarsisin. Këtë rol ka “Vojçeku” i njërit prej dramaturgëve më të mëdhenj gjermanë, Georg Büchner. Nën regji të Zana Hoxhës, rrëfimi i frymëzuar në ngjarje të vërtetë është zbardhur në Gjakovë dhe sipas regjisores ai rezonon mjaft mirë edhe me këtë qytet. Drama është portret i fuqishëm dhe thellësisht emocional i vuajtjes dhe efektit shkatërrues të padrejtësive në shoqëri. 

Në skenën e teatrit “Hadi Shehu” në Gjakovë, “Vojçeku” është vënë si version më modern i veprës, me tekst të përshtatur nga dramaturgu anglez Jack Thorne. Aty bashkëjetojnë çmenduria, efekti i punës çnjerëzore, alkoolizmi dhe jo vetëm. 

Vepra që shquhet si gur themeltar për teatrin gjerman ka në qendër Franz Vojçekun, ushtarin që plotëson të ardhurat e tij të pamjaftueshme duke kryer punë nga më të çuditshmet. Madje duke “helmuar” veten duke marrë pjesë në eksperimente njerëzore. 

Me t’u ngritur perdet e skenës, paralelisht nis edhe muzika me ritme rocku, interpretuar nga Kreshnik Koshi. Skena dashurie në hapje të shfaqjes bëjnë të ditur se njëra nga temat qendrore është po ashtu dashuria e kryepersonazhit për gruan e tij, Marian, që luhet nga aktorja Vlora Dervishi. 

Vojçek, rol që e luan aktori Bujar Ahmeti, duke u kthyer shpejt në detyrën e tij si ushtar, zbulon karakterin e tij prej burri besnik dhe jolakmitar derisa flet me mikun e tij më të afërt dhe të vetmin. Është Andrew, që luhet nga aktori Edi Kastrati, si karakter krejt i kundërt nga protagonisti qendror. Por zbulohet edhe gjendja e tij financiare. Vështirësitë e klasës punëtore mund të përmblidhen si temë e komplet dramës. Ngjarja zhvillohet në Gjermani.

Jeta e Vojçekut është poshtërim i pafundmë. Nga të gjithë ai përqeshet, përbuzet, nënçmohet. Veçmas nga kapiteni i tij, që luhet nga Arbies Komoni. Paralele midis të pasurit dhe të varfrit ngrihen veçmas kur gruaja e kapitenit, Megi, që luhet nga Aurita Agushi, e viziton Marian, që i jep për detyrë të shpërndajë dy mijë zarfe nëpër qytet. Sipër shtëpisë ku ata banojnë është thertorja që kundërmon rëndë. 

Kur Vojçeku ndeshet në një formë për të siguruar para, gjendja e rëndë financiare reflektohet kur nuk i intereson fare të dijë sesi praktikohet ajo dhe cilat janë efektet e pasojat. Është testim medikamentesh për të parë sesi trupi reagon ndaj tyre. 

“Një djalë që jeton në kushte të vështira dhe që e do shumë gruan e tij. Ai do ta ndryshojë pak jetën e tij duke iu nënshtruar një testi mjekësor i cili e çon në një gjendje tjetër mendore”, ka thënë aktori Bujar Ahmeti që luan rolin që ia jep dramës edhe titullin.

Ka thënë se në shfaqje, mirësia e Vojçekut keqpërdoret dhe shfrytëzohet naiviteti i tij. 

“Ky është një motërzim, dramatizim i tekstit të Büchner ku autori ka bërë një ndryshim ku vjen në pah karakteri i një djali të rëndomtë, që nuk e ka gjendjen e mirë financiare, i cili i nënshtrohet testit. Njerëzit përreth tij ia lakojnë komplet jetën, ia keqpërdorin mirësinë e tij, naivitetin e tij dhe fillon gradualisht të bjerë në ato pozita çfarë janë të shkruara në tekst e që ne i kemi ekzekutuar me performancë”, ka thënë aktori Bujar Ahmeti. 

Dieta e rreptë e mjekes, të cilën e luan Altina Kusari, e çon përherë e më shumë në çmenduri. Fillon të ketë halucinacione. Sheh veten si fëmijë tek vrapon duke ikur nga e ëma. Vojçekun e vogël e luan Eden Kastrati. 

Aktorja Aurita Agushi e konsideron tematikën e kësaj shfaqje si tejet emocionale. 

“Jam pritur shumë mirë nga kolegët, më kanë bërë të ndihem si në shtëpi. Procesi ka shkuar vaj. Kjo sigurisht kur punon. Tema është shumë e vështirë, shumë e rëndë, shumë emocionale. Ka situata shumë dramatike, deri në tragjedi. Ne themi që para premierës jemi si bombë me sahat, por që në fund ky rezultat që e patë, është rezultat i punës së jashtëzakonshme, në radhë të parë të Zanës, pastaj aktorët, por edhe i gjithë stafi që nuk shihet në skenë”, është shprehur ajo. 

Nga gjendja e rëndë psikologjike, papritmas Vojçekun e kap frika nga vdekja. Kthehet në përbindësh në raport me bashkëshorten. Nis të shfaqet temperamenti i tij. Përballet me të kaluarën e tij e cila nuk duket aq e mirë. Ai është rritur pa prindër. Duke takuar fëmijërinë e tij, i rëndohet edhe më shumë gjendja. 

Aktori Ahmeti ka thënë se është dashur të hulumtohet mirë materiali për të kuptuar gjendjen e personazhit. 

“Është pak sfiduese sepse duhet të hulumtohet, duhet ditur çfarë krizash nervore, çfarë problemesh e shqetësimesh ka. Në bashkëpunim me Zanën, gjithë ekipin, me shumë sugjerime e propozime kemi ardhur deri te ky rezultat. Shpresoj që kemi bërë punë të mirë. Besoj se publiku i Gjakovës do ta presë mirë këtë shfaqje dhe shpresoj se do të ketë jetë të gjatë”, është shprehur ai. 

Goditjen e fundit kryepersonazhi e merr nga miku më i afërt i tij, Andrew. 

Aktori Edi Kastrati, që e luan këtë rol, ka thënë se ky personazh është pasqyrë e sjelljes së njerëzve që na rrethojnë dhe mënyrës sesi ata ndikojnë në jetë. 

“Andrew është njëri prej personazheve, mik i afërt dhe i vetmi i Vojçekut, që e pamë shumë mirë se çfarë ndodhi me të, sesi ia gatoi dhe sesi ia bërë jetën. Një personazh shumë i mirë, i cili na tregon shumë mirë, shumë qartë se duhet të kemi shumë kujdes me rrethin që na rrethon, sidomos në këto rrethana që po jetojmë. Rrethi është i vetmi shqetësim i njerëzve. Rrethi që na shtyn të bëjmë gjëra, që na komploton dhe na rregullon situatat e këqija. Mendoj se kemi arritur ta realizojmë atë që autori ka dashur ta thotë me Andrew”, është shprehur ai. 

Shfaqja “Vojçeku” zgjat dy orë dhe s’është fort lehtë ta mbajë ritmin e të mos e prekë monotoninë.
Procesin e punës, Kastrati e ka konsideruar sa të mundimshëm, aq të kënaqshëm. 

“Tash jemi liruar krejtësisht prej një emocioni, pasi patëm shumë emocione të them të drejtën. Shfaqje e mundimshme për ne, por shumë e kënaqshme, sidomos kur e shohim që ka rezultuar me sukses te publiku, ne jemi shumë të kënaqur me rezultatin”, ka thënë ai pas shfaqjes. 

E aktori Bujar Ahmeti e konsideron si punë të madhe të krejt ekipit të shfaqjes. 

“Jemi kënaqur shumë. Ka qenë punë intensive, për mua është shumë kënaqësi të punoj në Teatrin e Gjakovës, është qyteti im dhe për të dytën herë po punoj edhe me Zanën. Jam shumë i lumtur, besoj që e kemi jetësuar një shfaqje shumë të mirë”, është shprehur ai. 

Në shfaqje, dashuria midis personazheve është e shtirur. Tradhtia shfaqet haptazi e tërthorazi. 
Një element sa i çuditshëm, po aq edhe asi që zgjon kureshtje, ka qenë materiali prej plastike, me ngjyrë të zezë, që zgjatet në një pjesë të skenës. Roli i tij zbulohet vetëm në fund kur Maria pështillet me të si një shenjë mbrojtjeje nga Vojçeku, por ngulfatet nga ai po me këtë material. Po në të njëjtën formë e vret edhe veten. 

Regjisorja e shfaqjes, Zana Hoxha, ka thënë se krejt këto ngjarje vijnë edhe si pasojë e traumave nëpër të cilat ka kaluar protagonisti. 

“Shfaqja ka të bëjë me një person fatkeq, Vojçekun, i cili ka kaluar nëpër trauma gjatë fëmijërisë së tij, të cilat vihen në pah dhe zmadhohen edhe më shumë kur ai bëhet pjesë e një eksperimenti mjekësor, për shkak të kushteve të vështira që e shtyjnë drejt këtij eksperimenti. Ai humb gjënë më të dashur në jetë – gruan e tij – e cila përfundon e vrarë nga ai dhe ai vret veten. Një fund tragjik, por mendoj se nuk mund të ketë një fund të lumtur pas kësaj”, është shprehur ajo. 

Ka bërë të ditur se provat kanë nisur më 15 janar dhe se janë gjithsej 24 ditë prova për shfaqjen dyorëshe. 

“Ka pasur angazhim maksimal nga tërë ekipi dhe jam shumë e lumtur me rezultatin sepse ky teatër është i vetmi i tillë në Kosovë me këto përmasa infrastrukturore. E di që publiku sonte është emocionuar, jam emocionuar edhe unë dhe kemi arritur të nxjerrim më të mirën që kemi mundur. Është realizuar koncepti im dhe ajo çfarë unë kam dashur me këtë shfaqje. Besoj se sonte ka ardhur një frymë e kësaj shfaqje edhe te publiku”, ka thënë regjisorja Hoxha.

Në shfaqje ka edhe skena humori midis aktorëve, por me të njëjtin efekt nuk përcillen te publiku. 
Hoxha ka thënë se këto skena qëllimisht nuk janë zmadhuar. 

“Në të njëjtën kohë paralelisht ndodhin gjëra shumë të dhimbshme dhe ato momente humori janë me cinizëm, me sarkazmë dhe nuk kemi dashur t’i rrisim ato më shumë sepse pastaj del që personazhi mund të jetë edhe më tragjik sesa është. Mendoj se e kemi bërë një shfaqje e cila lirisht mund të reprezentojë Gjakovën në shumë nivele”, ka thënë regjisorja. 

Muzika e shfaqjes është kompozuar nga Tomor Kuçi, ndërsa lëvizjet skenike janë nga Nicoletta Bonanni nga Anglia. Skenografinë dhe kostumet i ka punuar anglezja Grace Rumsey. 

“Bashkëpunimi ka shkuar shumë mirë që nga fillimi. E kemi dizajnuar bashkë si pjesë e një projekti konceptual dhe pastaj Zana më tha se me të vërtetë do ta bëjmë këtë skenografi. Është nder ta punoj në këtë teatër kaq të mrekullueshëm, veçmas që ky është dizajni i parë profesional i imi”, është shprehur Grace Rumsey. 

“Vojçeku” i Büchnerit konsiderohet si një nga dramat më të interpretuara dhe më me ndikim në letërsinë gjermane. Sipas të dhënave për shfaqjen, autori u frymëzua nga historia e vërtetë e Johann Christian Woyzeck, parukier dhe ushtar i Lajpcigut, i cili në vitin 1821, si shkak i xhelozisë, vrau Christiane Woost me të cilën bashkëjetonte. 

Büchner e shkroi tekstin e shfaqjes në vitin 1836, por mbeti i papërfunduar si pasojë e vdekjes së tij nga tifoja në shkurt 1837. Por ai do të sqaronte qëllimet e tij për veprën nëpërmjet një letre që do të linte pas. 

“Unë nuk e përbuz askënd, veçanërisht për shkak të intelektit ose edukimit, pasi nuk është fuqi e askujt që të mos bëhemi kryetarë ose kriminelë – sepse në të njëjtat kushte do të bëheshim të gjithë të njëjtë, ose sepse nga jashtë kushtet na gënjejnë të gjithëve”, do të shkruante autori Büchner. 

Një mesazh të tillë e lë si jehonë edhe “Vojçeku” i Gjakovës.

Jeta e Vojçekut është një poezi e dhimbshme e tragjedisë së individit, një përjetim i pafundmë i përçmimit dhe keqtrajtimit që çon në shpërbërje dhe vetëshkatërrim. Përmes transformimit të dramës së Georg Büchnerit, të përshtatur nga dramaturgu Jack Thorne, Zana Hoxha solli një verzion bashkëkohor dhe universalisht të dhimbshëm të kësaj historie, duke e kthyer Vojçekun në një simbol të dehumanizimit dhe tjetërsimit.

Më 21 shkurt 2025, në Teatrin “Hadi Shehu” në Gjakovë, shfaqja erdhi një pasqyrë të thellë të individit të dehumanizuar, ku çdo detaj skenik, ishte një reflektim i mundimeve të një njeriu që humb lidhjen me realitetin e tij. Regjia e Hoxhës fokusohej në gjendjen psikologjike të protagonistit, duke e pasqyruar mënyrën se si ai, përmes një eksperience të pafund dhune, humbet jo vetëm identitetin, por edhe aftësinë për të vepruar si një subjekt i lirë.

Fati i Vojçekut është i paracaktuar: dhuna dhe traumat që ai ka përjetuar që në fëmijëri e çojnë atë drejt një fundi tragjik. Ai shndërrohet në një objekt eksperimentesh dhe një ushtar pa zë. Vojceku është viktimë e një bote që e përdor, por nuk e pranon si të barabartë.

Në skenën e konceptuar nga Grace Rumsey, gjithçka është e mbuluar nga një errësirë e padukshme. Ngjyrat e ftohta, materialet plastike dhe objektet që krijojnë një atmosferë të ngurtë, shërbejnë si simbole të robërisë së individit. Ky është një vend ku liria nuk ekziston, dhe çdo hap është i mbërthyer në grackat e një sistemi që e përjashton njeriun nga çdo mundësi për të jetuar si individ i plotë.

Me gjithë tragjedinë që ajo përmban, shfaqja nuk është thjesht një portret i Vojçekut, por një thirrje alarmante ndaj shoqërisë. Ajo pasqyron përmasat e asaj që mund të ndodhë kur njeriu humb lidhjen me njerëzoren dhe të drejtat themelore të tij. “Vojceku” la një jehonë të thellë te publiku, duke ngritur pyetje të rëndësishme mbi padrejtësitë shoqërore, dhunën, tjetërsimin e individit dhe, mbi të gjitha, mbi rëndësinë e shëndetit mendor dhe përgjegjësinë kolektive që bartim si shoqëri.

Premierën e “Vojçekut” paten rastin ta ndjekin rreth 580 persona në audiencë.

Kjo shfaqje është bashkëproduksion i Teatrit “Hadi Shehu” dhe Artpolis mbështetur nga Komuna e Gjakovës dhe UNFPA.

 Rilind Beqa

Më 27 dhjetor 2024, në mjediset e Hanit të 2 Robertëve në Prishtinë, një zë i fuqishëm u ngrit kundër heshtjes dhe tabuve.

“Monologjet e Vaginës”, leximi skenik i bazuar në tekstin ikonik të Eve Ensler dhe me regji të Zana Hoxhës, solli në qendër të vëmendjes histori të grave që sfidojnë censurën dhe dezinformimin në një shoqëri ku edukimi seksual vazhdon të jetë një temë tabu.

Përmes performancave të jashtëzakonshme të aktoreve Ilire Vinca, Sheqerie Buqaj, Qendresa Kajtazi, Xhejlane Tërbunja, Zana Berisha dhe Blerta Gubetini, publiku dëgjoi rrëfime të guximshme që shkojnë përtej margjinalizimit dhe stigmatizimit. Çdo monolog ishte një akt emancipimi, një thirrje për të reflektuar mbi lirinë e trupit dhe fuqinë e fjalës.

Ky aktivitet, i organizuar nga Artpolis me mbështetjen e UNFPA-së, nuk ishte vetëm një ngjarje kulturore. Ishte një përpjekje për të krijuar një hapësirë ku të pathënat të dëgjoheshin dhe ku edukimi seksual të trajtohej si një çështje thelbësore për një shoqëri të shëndetshme. Në diskutimin që pasoi, udhëhequr nga regjisorja Zana Hoxha dhe me panelistet Mirishahe Syla dhe Adelina Berisha, u artikuluan sfidat e grave në Kosovë, veçanërisht në sfondin e rritjes së lëvizjeve anti-feministe. Panelistet theksuan rrezikun e rikthimit të normave represive dhe rëndësinë e një aktivizmi të zëshëm dhe të koordinuar.

Leximi skenik ishte një reflektim mbi raportin e shoqërisë me trupin e gruas – jo vetëm si një entitet fizik, por si simbol i rezistencës dhe pavarësisë. Në një kohë kur trupi i gruas vazhdon të jetë terren luftërash ideologjike dhe politike, ky tekst na kujton se fuqia e fjalës është një mjet thelbësor për çlirim. “Monologjet e Vaginës” u bë një pasqyrë e brishtë dhe e fuqishme e dhimbjeve dhe triumfeve, duke na shtyrë të reflektojmë mbi rolin tonë në angazhimin për barazi e drejtësi.

Në thelb, kjo ngjarje ishte një akt solidariteti – duke na kujtuar se stigma dhe heshtja mund të thyhen. “Monologjet e Vaginës” shërbyen si një përvojë transformuese, një kujtesë e fortë se të flasësh është akt guximi dhe lirie.

 Selvianë Hysenaj